Datakolonialisme: America first, Afrika laatst

‘Denk even aan die rode kaart voor een Amerikaanse speler op het WK voetbal deze zomer. Trump stapte gewoon met dreigementen naar de FIFA-voorzitter. Zo kreeg hij, tegen de regels in, toch zijn zin. En zo bestuurt hij ook zijn land.’ De Keniaanse activist Nelson Amenya schuwt de scherpe beeldspraak niet om te waarschuwen voor de gevaren van het akkoord met de VS dat zijn overheid eind 2025 wilde ondertekenen. Het hield in dat Keniaanse medische data geruild zouden worden voor Amerikaanse investeringen in de gezondheidszorg.

‘Trump toont geen respect voor de instellingen of regels en gedraagt zich als een dictator’, stelt hij. ‘Als Kenia de gezondheidsgegevens van zijn inwoners aan de VS overdraagt, heeft het geen enkele garantie dat die niet gebruikt worden tegen de belangen van de Kenianen in.’

Nelson Amenya maakte twee jaar geleden faam, toen hij als student grootschalige corruptie blootlegde bij de uitbating van de nationale luchthaven. Sindsdien is hij een invloedrijke online activist. ‘Daardoor lekken mensen ook weleens informatie naar mij. Ze gebruiken mijn platform om wanpraktijken aan te kaarten.’

Zo was het geen toeval dat hij een eerste ontwerpdocument in handen kreeg van het akkoord dat president William Ruto eind december zou sluiten met de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio. In een lang bericht op X waarschuwde Amenya daarop: ‘Dit is geen samenwerking. Dit is data-extractie vermomd als hulp. Het is biopiraterij van onze pathogenen (ziektekiemen zoals virussen, bacteriën en parasieten, red.) voor farmaceutisch gewin. Spionage wordt in onze gezondheidszorgsystemen ingeplant. Grondwettelijke rechten worden ingeruild voor donordollars.’

Plots ging er wereldwijd verscherpte aandacht naar het eerste land dat een akkoord met de VS sloot onder de nieuwe America First Global Health Strategy. ‘Uit alle hoeken van de wereld namen journalisten de info over’, zegt Amenya. Maar het maakte ook iets wakker bij heel wat burgers. ‘In Kenia heb je gemeenschapswerkers, die gezondheidsgegevens verzamelen in buurten. Toen de plannen naar buiten kwamen, weigerden veel mensen om nog hun gegevens te delen. Het toont dat veel mensen de risico’s daarvan wel begrijpen.’

Ondanks de ophef ondertekende Kenia het akkoord. Dat beloofde 1,6 miljard dollar (1,4 miljard euro) aan investeringen in de gezondheidszorg. Geld dat erg gelegen komt, na het plotse stopzetten van ontwikkelingshulp via USAID begin 2025. De Amerikaanse investeringen zouden worden gespreid over vijf jaar tijd. Maar in ruil daarvoor zou Kenia zeven jaar lang medische data ter beschikking moeten stellen aan de Amerikanen.

‘Dat geld zou bovendien beheerd worden door KEMSA (de Kenya Medical Supply Authority, red.), een overheidsinstelling die al jaren in de schijnwerpers staat door corruptieschandalen’, vertelt Amenya. Hij deed bovendien nog een schokkende vaststelling: een van de onderhandelaars van het akkoord met de VS was een man die eerder, onder publieke druk, ontslagen was door die corruptieschandalen. ‘Dit schijnbare detail maakte mij duidelijk dat het de VS niet eens uitmaakte of het geld wel goed terecht zou komen. Het is de Amerikanen te doen om onze data.’

Eigen data mijnen

Dat de VS die data nodig hebben, heeft onder meer te maken met hun vertrek uit de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Begin dit jaar vertrokken ze met slaande deuren uit die VN-instelling. President Trump is sowieso weinig genegen tot samenwerking via internationale organisaties. Maar de WHO kreeg er het verwijt bij dat ze gefaald had in de aanpak van de COVID-19-pandemie en ‘cruciale informatie te traag gedeeld had’.

De WHO bleef politiek kop van Jut voor de hoge dodentol van de covidcrisis in de VS, ook al wezen Amerikaanse onderzoekers vooral naar de Amerikaanse overheid. Amerikaans minister van Gezondheid en antivaxer, Robert F. Kennedy Junior, zag met het vertrek uit de WHO zijn grootste wens in vervulling gaan.

De VS waren de grootste financiële bijdrager van de WHO, en hun vertrek heeft ernstige gevolgen. Maar het plaatst de VS ook buiten het informatie- en interventienetwerk waarmee de internationale gemeenschap toekomstige pandemieën versneld wil aanpakken. In 2025 ondertekenden de leden van de WHO een bindend engagement om gegevens te delen over ziektekiemen en genetische codes van virussen zoals ebola, griep of COVID-19. Ze engageerden zich ook om de toegang tot medicijnen en vaccins te delen die met die gegevens ontwikkeld worden.

De VS ondertekenden dat akkoord dus niet. En daar zijn risico’s aan verbonden. Niet enkel zullen hun eigen gezondheidsdiensten die informatie niet krijgen, ook dreigt hun farmaceutische industrie geen hoofdrol te kunnen spelen bij de ontwikkeling van medische oplossingen bij toekomstige pandemieën. En dus bouwen ze hun eigen medische datanetwerk uit. Daarvoor richten ze hun pijlen in de eerste plaats op het Afrikaanse continent.

Ook kunnen de VS altijd eenzijdig de samenwerking opzeggen. Gezien de wispelturigheid van Trump volstaat één diplomatiek dispuut dus om de gelden te bevriezen. Zuid-Afrika kreeg bijvoorbeeld recent te horen dat het geen Amerikaanse middelen meer zou krijgen uit Pepfar, het presidentiële noodfonds voor de strijd tegen aids.

De officiële reden is dat ‘Zuid-Afrika faalt in het doorvoeren van gevraagde beleidswijzigingen’. Trump beschuldigt de regering ervan een genocide tegen de witte bevolking te voeren, ondanks het feit dat die claim duidelijk weerlegd is.

En dan is er nog grote bezorgdheid over die andere voorwaarde, om medische data te delen, vaak voor langere duur dan de financiële afspraken. ‘De transactie is volledig eenrichtingsverkeer’, vertelt Amenya. ‘Zullen Kenianen ook toegang krijgen tot Amerikaanse data? Natuurlijk niet.’

Het verbaast hem niet dat verschillende Afrikaanse leiders toch bereid zijn data te ruilen voor hoogdringende investeringen in de gezondheidszorg. ‘Veel landen hebben simpelweg het geld nodig.’

Data verwerven

‘Tegenover het afgeven van medische data staat ook geen enkele garantie dat de medische resultaten, zoals het ontwikkelen van vaccins of medicijnen, het land ook ten goede komen’, bevestigt technologie-experte Jane Munga, verbonden aan de Amerikaanse denktank Carnegie Endowment for International Peace. ‘We weten niet wat er met die gegevens kan gebeuren. Maar we weten wel dat de bedrijfswereld in de VS nauw verweven is met de politiek. Als een privébedrijf de data kan gebruiken, is dat om daar winst mee te maken.’

Welke producten kunnen ontwikkeld worden met de verworven gegevens? Dat gaat mogelijk breder dan vaccins en medicijnen, waarschuwt Munga: ‘Hoe groter de databank, hoe gerichter je producten kan ontwikkelen. Je weet ook niet of de data ook gebruikt zullen worden voor bijvoorbeeld militaire doelen of andere overheidsdoeleinden. We hebben gezien hoe het bedrijf Palantir data-aggregatie heeft gebruikt om ICE (het Amerikaanse agentschap voor immigratie en douane, red.) te helpen mensen op te sporen.’

‘Maar zelfs als de data voor goede zaken gebruikt worden, bijvoorbeeld om een vaccin of medicijn te ontwikkelen, of nieuwe scanapparatuur... dan hebben die data economische waarde gegenereerd. Een ontwikkeld product kan dan terug verkocht worden aan Kenia, Ghana of Zimbabwe, zonder garanties dat ze daar prioritair toegang tot krijgen.’

Nadat Nelson Amenya in Kenia deze verregaande vorm van dataverwerving aankloeg, ontstond publieke verontwaardiging. Senator Okiya Omtatah trok naar het Keniaanse Hooggerechtshof en stelde dat het akkoord ongrondwettelijk was. De rechtbank heeft het akkoord tijdelijk opgeschort. In november wordt een finale uitspraak verwacht.

De verontwaardiging had niet alleen in Kenia impact. De Zimbabwaanse president Emmerson Mnangagwa zette in februari de onderhandelingen om dezelfde reden stop. Hij paste zo voor een investering van 367 miljoen dollar (321 miljoen euro). Tot grote spijt van de nationale artsenvereniging, want die weet voorlopig niet hoe ze de strijd tegen hiv verder moet zetten na de stopzetting van USAID. De reactie illustreert goed de kwetsbaarheid van veel betrokken landen.

Ook Zambia en Ghana probeerden vervolgens tijdens de onderhandelingen meer voorwaarden te stellen voor het delen van gevoelige data. Maar die houding werd niet gewaardeerd door de VS. De onderhandelingen met Ghana werden stopgezet.

Aan het Franse persagentschap AFP deelde een Ghanese onderhandelaar anoniem mee dat de Amerikaanse onderhandelaars meteen vijandig werden, toen Ghana vragen stelde over het delen van de medische gegevens. De Zambiaanse delegatie kreeg dan weer het dreigement om per direct de middelen te verliezen die het nog kreeg uit Pepfar. De Zambianen hadden niet enkel bedenkingen geopperd bij de voorwaarde om data af te geven, maar ook bij de vereiste toegang tot kritische grondstoffen.

Verdeel en heers

Medische info en gegevens delen met de VS: het lijkt op het eerste gezicht geen andere ambitie te hebben dan wat de WHO ook wil met haar nieuwe kader voor het bestrijden van pandemieën. Toch is het anders, zegt data-experte Jane Munga. ‘Het model van de WHO en dat van de privésector is wezenlijk anders. De WHO is gebouwd op internationale regels. Maar de VS bouwen een systeem via de privésector, waarvan we niet eens weten wie dat is’, benadrukt ze.

‘De VS willen die internationale standaarden van de WHO-pandemiestrategie helemaal niet, omdat ze onder dat systeem de data niet zomaar kunnen doorspelen aan privébedrijven’, gelooft Amenya. ‘Ze willen kunnen doen wat ze willen. Totale controle.’ Door met alle landen apart te onderhandelen, hebben de VS dan ook onevenredig veel onderhandelingsmacht. ‘Als groep hadden deze landen meer kunnen wegen’, gelooft hij.

Munga haalt aan dat zulke akkoorden onmogelijk zouden zijn met EU-landen, niet enkel omdat de EU sterke GDPR-regels heeft, waardoor data en privacy strenger gereglementeerd worden. ‘De Afrikaanse Unie heeft gelijkaardige afspraken, gebaseerd op de Europese, maar met dat verschil dat ze niet juridisch afdwingbaar zijn.’

De Afrikaanse landen moeten samen een sterk equivalent uitwerken, stelt ze. Dat is hoogdringend, en niet enkel omwille van databescherming. ‘Medische gegevens hebben een grote waarde. Afrikaanse landen moeten nadenken over hoe ze op een soevereine manier hun data kunnen beheren én er eventueel ook winst uit kunnen halen, op een manier die transparant en veilig is voor de burger.’

Daar is Amenya het mee eens: ‘Dit gaat niet over browsercookies. Medische data zijn intiem en er moet voorzichtig mee worden omgegaan. Het is aan de mensen van wie de gegevens zijn, om hun zeg en controle te krijgen over wat ermee gebeurt. Er moet een halt toegeroepen worden aan het gemak waarmee leiders denken de gegevens te kunnen verkopen.’