‘Europa verzwakt de Russische oppositie’

De oppositie verzwakt

Duitsland zette een jaar geleden een humanitair visumprogramma voor vervolgde Russen stop.

Daria Sirink, die voor de Russische organisatie In Transit samenwerkte met Duitse overheidsdiensten om visumaanvragen van vervolgde Russen te behandelen, zegt dat het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken geen voorstander was van de stopzetting van het visumprogramma. Juist omdat het een instrument van soft power zou verliezen. Maar het ministerie van Binnenlandse Zaken hield het been stijf.

Nu ziet Sirink zelfs nog meer gebeuren: ‘Amper asiel verlenen, vluchtroutes sluiten, deporteren… We zijn volledig verzwakt en hebben nauwelijks nog een basis van waaruit we kunnen werken. Waarschijnlijk is dat niet de bedoeling, maar de Europese Unie zet het werk van Poetin voort door de Russische oppositie verder te verzwakken. De antimigratiekoers in de Europese Unie heeft ook strategische politieke gevolgen, bijvoorbeeld voor de oorlog in Oekraïne en de houding tegenover Rusland.’

EU-landen maken geen onderscheid tussen gevluchte Russen en andere migranten en vluchtelingen. Er is dan ook geen Europese strategie om de positie van Russische burgers in te zetten als politiek drukmiddel in de context van de oorlog.

Wanneer sancties de oppositie raken

Niet alleen het steeds restrictievere migratiebeleid treft de vluchtende Russen. Ze ondervinden ook problemen met bankrekeningen en de internationale sancties tegen Rusland. Meerdere dissidente Russen waarmee MO* sprak, vertellen hoe banken hun rekeningen blokkeerden, bijkomende documenten opvroegen of hen weigerden zodra een Russisch paspoort opdook.

‘Plots werken onze bankrekeningen niet meer. Niemand brengt ons daarvan op de hoogte.’

‘Ik heb soms het gevoel dat ik meer last heb van de sancties dan sommige mensen rond Poetin’, zegt advocaat Artyom Klyga, die Rusland ontvluchtte en sindsdien in Duitsland werkt. Zijn rekening bij de Brits-Litouwse onlinebank Revolut werd al drie keer geblokkeerd. Ook zijn partner, een journaliste die in Rusland gevangen zat, kreeg daar tweemaal mee te maken in Duitsland.

‘Ze moest eens wekenlang documenten aanleveren om te bewijzen dat een overschrijving van zeven euro uit Kazachstan geen geld uit Rusland was. Jawel, zeven euro.’

Volgens Daria Sirink herhaalt hetzelfde scenario zich bij elke nieuwe sanctieronde: ‘Plots werken onze bankrekeningen niet meer. Niemand brengt ons daarvan op de hoogte. We merken het pas wanneer we geld willen overschrijven, om een schoolfactuur te betalen of zo. Dan moeten we weer naar de bank, waar ze moeilijk doen omdat je Russisch bent.’

Ook het vermogen dat Russische emigranten nog in Rusland hebben, wordt daardoor moeilijk bereikbaar: ’We kunnen ons eigen geld niet uit Rusland halen en onze eigendommen in Rusland niet verkopen. Europa maakt het moeilijk om dat vermogen mee te nemen, terwijl we dat hier zouden kunnen gebruiken om belastingen te betalen en een nieuw leven op te bouwen.’

Leonid Drabkin van de juridische ngo OVD-Info herkent dat: ’Zelf bots ik in Barcelona ook voortdurend op de gevolgen van de sancties, gewoon omdat ik een Russisch paspoort heb. Een bankrekening openen was moeilijk. Vaak vinden banken het eenvoudiger om een rekening gewoon te sluiten dan uit te zoeken wie je écht bent. Russisch paspoort? Dan zal er wel iets mis zijn.’

Veiligheid versus oppositie

Tegelijk is de Europese argwaan tegenover Russen niet uit het niets ontstaan. In de EU, en vooral in Duitsland en de Baltische staten, groeit de bezorgdheid over Russische spionage en hybride aanvallen. De vermoedelijke droneaanval op de luchthaven van Leipzig/Halle de voorbije zomer gaf het debat extra brandstof. EU-hoge vertegenwoordiger voor Buitenlandse Zaken Kaja Kallas kondigde aan dat de Unie nog strengere visaregels wil bekijken, onder meer voor voormalige Russische militairen en huurlingen.

Martin Jäger, hoofd van de Duitse buitenlandse inlichtingendienst BND, bevestigde op de Veiligheidsconferentie in München dit voorjaar dat Rusland wereldwijd nu al zo’n 60.000 intelligence officers heeft. Europa staat daarmee voor een veiligheidsdilemma. Hoe voorkom je dat Russische inlichtingendiensten de Europese ruimte binnendringen, zonder tegelijk mensen te treffen die juist voor het Kremlin zijn gevlucht?

Artyom Klyga vindt dat de huidige aanpak te weinig onderscheid maakt. ‘De echte Kremlin-spionnen beschikken vaak al lang over Europese documenten. Het zijn de anti-Kremlin-Russen die door deze maatregelen worden getroffen.’

Volgens Klyga hoeft bescherming van Russische deserteurs en gewetensbezwaarden niet in strijd te zijn met veiligheidsbelangen. Als advocaat screende hij deserteurs en gewetensbezwaarden zorgvuldig, voor hij hun dossiers aan Duitsland voorlegde voor een eventueel humanitair visum.

De laatste kanalen van contact

Ook de culturele en maatschappelijke banden tussen Europa en Rusland worden steeds kleiner.

In reactie op de droneaanval op de luchthaven van Leipzig sloot de Duitse regering het Russische Huis in Berlijn. Rusland reageerde daarop met de sluiting van het Goethe-Institut in Rusland.

Voor Sirink is dat meer dan een diplomatiek incident: ‘Het Goethe-Institut bracht democratische soft power naar Rusland. Mensen leerden er Duits, soms met een langetermijnplan om naar Duitsland te verhuizen. Duitsland heeft daarmee een van zijn laatste instrumenten van invloed in Rusland verloren: een van de laatste overgebleven kanalen van contact tussen beide werelden.’

De Duitse autoriteiten sloten eveneens het Russische consulaat in Bonn. Russische burgers in Duitsland die hun verlopen paspoort moeten verlengen of een nieuw paspoort willen aanvragen, zijn daardoor aangewezen op het Russische consulaat in Berlijn. ‘Daardoor zullen de wachttijden sterk oplopen’, zegt Sirink.

‘Dat kan grote gevolgen hebben voor mensen van wie de verblijfsdocumenten verlopen’, weet ze. ‘De Russische autoriteiten moeten gewoon een strafzaak tegen hen openen, en dan kunnen ze geen paspoort meer krijgen. Sommige Russen leven in Duitsland simpelweg in het ongewisse, met verlopen documenten.’

Het contrast met Kasparovs idee van een ‘Russisch Taiwan’ is groot. Terwijl hij pleit voor een sterk Russische middenveld buiten Rusland, dat een alternatief voor het Kremlin kan vormen, wordt de infrastructuur die zo’n middenveld kan helpen functioneren steeds verder afgebroken.

Repressie in Rusland, koersverandering in EU?

Na de gesprekken tussen Trump en Poetin over ‘vrede’ verwacht Daria Sirink van In Transit bovendien dat de repressie in Rusland verder zal toenemen. ‘Terwijl de EU de ruimte voor de Russische oppositie verkleint, versterken de Verenigde Staten het Russische regime van Poetin. Poetin voelt zich gesterkt en gelegitimeerd.’

‘De VS en de EU zouden hun drukmiddelen pas mogen opheffen als een volgende Russische regering alle repressieve wetten schrapt, politieke gevangenen vrijlaat, ballingen veilig laat terugkeren en vrije verkiezingen organiseert’, zegt Sirink. ‘Maar Trump dreigt al die drukmiddelen uit handen te geven.’

‘Repressie in Rusland is altijd een opmaat geweest naar militaire agressie’, vervolgt ze. ‘Daarom is ze ook onderdeel van het probleem dat moet worden opgelost, om vrede en veiligheid in Europa mogelijk te maken.’

‘Van een uniforme anti-Russische houding, die geen onderscheid maakt tussen oppositie en regime, zou de EU kunnen belanden in een pro-Russische houding’, waarschuwt Sirink ook. ‘Het Kremlingezinde AfD (Alternative für Deutschland, extreemrechtse politieke partji, red.) is bezig aan een opmars in Duitsland. En ook de Franse verkiezingen van volgend voorjaar baren me zorgen.’

Sirink vreest dat zo’n Europese politieke koers de resterende legale kanalen voor de Russische oppositie nog verder kan verkleinen. ‘Zal een regering onder een presidente Le Pen (Marine, presidentskandidaten van het extreemrechtse Front National, red.) ook in Frankrijk de humanitaire visa stoppen, het enige legale kanaal voor ons op dit moment?’

‘Het narratief van Le Pen ondersteunt het Kremlin. Wat zou er gebeuren als de AfD in Duitsland en Le Pen in Frankrijk aan de macht komen? Zouden ze opnieuw met Poetin samenwerken om Russisch gas terug te halen? Zouden ze leden van de Russische oppositie uitleveren als Poetin dat als voorwaarde zou stellen?’

Maxim Jevstropov, een gevluchte Russische kunstenaar uit Sint-Petersburg, blijft in Keulen actief. ‘Twee dagen geleden demonstreerden we in Keulen tegen de AfD’, vertelt hij. ‘Wat ik in Duitsland zie, doet me soms denken aan Rusland. Ook de AfD speelt met ressentiment en gebruikt verholen verwijzingen naar een zogenaamd groots verleden. In Rusland heb ik gezien hoe zulke gevoelens kunnen uitgroeien tot een kracht voor oorlog en agressie.’