‘Geen enkele tiran houdt eeuwig stand’

In mei veroordeelde de rechtbank in Tunis El-Heni tot één jaar gevangenisstraf op grond van artikel 86 van de Tunesische Telecommunicatiewet wegens ‘het schaden van anderen’. De veroordeling ging over een post op sociale media waarin hij de eerdere opsluiting van een collega-journalist had omschreven als een ‘gerechtelijke samenzwering’.

Het Comité voor de Bescherming van Journalisten (CPJ) veroordeelt het vonnis en stelde dat de Tunesische autoriteiten het rechtssysteem inzetten als wapen tegen kritische stemmen.

Gewonnen vrijheden verloren?

Tunesië gold jarenlang als het enige echte succesverhaal van de Arabische Lente, de golf van opstanden die tussen 2010 en 2012 door de Arabische wereld trok en miljoenen mensen de straat op bracht, in de hoop op het einde van decennialange dictaturen. In landen als Egypte, Libië en Syrië vervaagde die hoop snel, maar Tunesië leek als enige land de belofte van de opstanden waar te maken: een vreedzame overgang naar democratie.

Vandaag vrezen veel Tunesiërs dat die gewonnen vrijheden opnieuw verloren gaan. President Saied zette in juli 2021 het parlement buitenspel, schortte de grondwet op en trok de uitvoerende macht volledig naar zich toe. Mensenrechtenorganisaties waarschuwen sindsdien voor een geleidelijke ontmanteling van de democratische verworvenheden van de revolutie.

Ook de persvrijheid staat steeds meer onder druk. In het decennium na de revolutie van 2011 kregen journalisten meer ruimte dan elders in Noord-Afrika om vrij verslag uit te brengen, corruptie te onderzoeken en autoriteiten te bekritiseren. Maar sinds Saieds machtsgreep gaat de situatie snel achteruit.

In 2022 werd het beruchte Decreet 54 ingevoerd. Die wet was officieel bedoeld om cybercriminaliteit aan te pakken en verbiedt de verspreiding van ‘‘valse informatie’’. Maar volgens mensenrechtenorganisaties is hij intussen uitgegroeid tot een van de belangrijkste instrumenten van het regime om journalisten en critici mee achter de tralies te zetten.

Vier keer per week naar de gevangenis

‘Ik ben net wakker, ik heb al 21 dagen geen vrije dag gehad’, verontschuldigt Meriem Zeghidi zich wanneer ze later dan gepland de telefoon opneemt. Haar broer, Mourad Zeghidi (53), radiocommentator bij Radio IFM, werd op basis van Decreet 54 opgepakt en zit inmiddels al meer dan twee jaar vast.

Sindsdien draait het leven van de familie volledig om zijn vrijlating. Mourads dochters studeerden in Frankrijk maar kwamen terug om hun vader bij te staan. ‘Samen met hen en tante Ferha wisselen we elkaar af om Mourad eten te brengen in de gevangenis’, vertelt Meriem. Drie keer per week rijdt een van hen anderhalf uur heen en terug naar de Mornaguia-gevangenis, ten westen van de hoofdstad Tunis.

‘In Tunesië is het de gewoonte om gevangenen zelfbereide maaltijden mee te geven’, vertelt Meriem terwijl haar driejarige zoontje op de achtergrond naar haar roept. Het eten dat de gevangenen krijgen, is vaak niet voldoende of heeft een te lage voedingswaarde. 'Gisteren stond ik al om half zeven 's ochtends in de keuken, het is een heel karwei. Er is geen koelkast in de gevangenis, dus we geven telkens slechts maaltijden voor twee dagen mee.'

Ook de wekelijkse bezoeken verdelen ze onderling. Dat betekent telkens vier uur van tevoren aanwezig zijn, eindeloos wachten en uiteindelijk vijftien minuten spreken via een telefoon achter een glaswand. Mourads verloofde mag hem niet bezoeken, vertelt Meriem.

Anders dan veel medegevangenen verzekert Mourad zijn zus dat hij naar omstandigheden goed wordt behandeld. ‘De bewakers zijn altijd heel vriendelijk’, vertelt Meriem. Ze schrijft dat deels toe aan zijn bekendheid: ‘Mourad is een bekend voetbalcommentator en iedereen in Tunesië houdt van voetbal.’

Mishandeld, verkracht, opnieuw veroordeeld

Op dezelfde avond dat Mourad werd opgepakt, werden ook presentator Borhen Bsaies en advocate en mediapersoonlijkheid Sonia Dahmani gearresteerd. Alle drie werkten ze mee aan het politiek-actuele radioprogramma L' Émission Impossible op Radio IFM.

De arrestatie van Dahmani gebeurde zelfs tijdens een live uitzending op France 24. Gemaskerde agenten namen haar hardhandig mee uit het kantoor van de Tunesische advocatenorde, waar ze bescherming had gezocht:

Kort daarvoor had ze zich meermaals kritisch uitgelaten over president Saied, waarna vrijwel onmiddellijk een arrestatiebevel volgde.

Sonia Dahmani werd na meer dan een jaar detentie vrijgelaten onder internationale druk. Haar zus Ramla getuigde tegenover het CPJ dat Dahmani in de gevangenis verkracht en psychisch mishandeld werd. Ramla zelf woont in Frankrijk en werd bij verstek veroordeeld tot twee jaar cel, omdat ze op sociale media opkwam voor de vrijlating van haar zus. Dahmani’s twee mannelijke collega's zitten nog altijd vast.

‘De processen doen me denken aan de dictatuur van Ben Ali. Ook toen probeerden ze mensen kapot te maken met gefabriceerde aanklachten.’

Aanvankelijk werden Mourad Zeghidi en Borhen Bsaies veroordeeld tot acht maanden gevangenisstraf wegens smaad en het verspreiden van valse informatie. Maar nog voor hun vrijlating volgden nieuwe arrestatiebevelen, op basis van terrorisme- en witwaswetgeving, waardoor beide journalisten opnieuw in voorlopige hechtenis belandden. Op 30 maart 2026 werden ze veroordeeld tot nog eens drieënhalf jaar gevangenisstraf.

‘We moeten nog bekomen van die schok’, zegt Meriem. ‘De processen doen me denken aan de dictatuur van Ben Ali. Ook toen probeerden ze mensen kapot te maken met gefabriceerde aanklachten.’

Volgens de Nationale Vakbond van Tunesische Journalisten (SNJT) werden van mei 2023 tot december 2025 minstens 39 zaken tegen journalisten aangespannen vanwege hun werk, onder meer op basis van Decreet 54 en de antiterrorismewet. Tien journalisten kregen een gevangenisstraf, waarvan zes effectief en één met uitstel - drie zaken zijn nog in beroep.

Daarnaast registreerde de SNJT 32 vervolgingen van journalisten buiten de reguliere beroepsrechtelijke kaders, waaronder op basis van Decreet 54.

Migratiebeleid

De bedreiging van de persvrijheid in Tunesië ontstaat niet in een vacuüm, benadrukt Najet Zammouri, vicevoorzitter van de prominente Tunesische mensenrechtenorganisatie LTDH.

'Sinds 2021 hebben Tunesiës belangrijkste partners, met name de Europese Unie, de Verenigde Staten en bepaalde Golfstaten, een terughoudende houding aangenomen. Hun prioriteit ligt voornamelijk bij stabiliteit, gekoppeld aan migratie, veiligheid en economische belangen. In die context kwamen kwesties rond mensenrechten en persvrijheid op de tweede plaats.'

Tunesië is voor Europa een cruciale partner in het tegenhouden van migranten die de Middellandse Zee proberen over te steken naar de EU. Dat strategische belang vertaalde zich in 2023 in een omstreden partnerschapsakkoord, waarbij de EU honderden miljoenen euro's beloofde in ruil voor strengere grenscontroles. In ruil voor Tunesische medewerking kijkt Europa de andere kant op.

Journalisten die zich kritisch uitlaten over de rechten van migranten lopen extra risico. Dat blijkt ook uit de zaak van Dahmani. Op 13 april 2026 werd ze veroordeeld tot achttien maanden gevangenisstraf. Ze riskeert elk moment opnieuw opgepakt te worden. Het vonnis is gebaseerd op Decreet 54: Dahmani zou valse informatie hebben verspreid door zich in 2024 tijdens een televisieprogramma kritisch uit te spreken over racisme tegen migranten.

‘Elektronische militie’

Dahmani wordt niet alleen achtervolgd door rechtszaken. Tot op de dag van vandaag wordt ze achtervolgd door lastercampagnes. Online intimidatie is uitgegroeid tot een van de belangrijkste instrumenten van repressie', stelt Zammouri.

‘Zo'n campagnes bestonden al voor 2011, vaak op een meer gecontroleerde en indirecte manier, via het staatsapparaat of media die dicht bij de macht stonden. Na de revolutie transformeerden ze zich met de opkomst van sociale media en de vermenigvuldiging van online actoren.’

‘Wanneer we honderden beledigende botreacties zien verschijnen, weten we dat we iets goed hebben gedaan.

Wie zich publiekelijk kritisch uitlaat, riskeert een golf van online intimidatie. ‘Vrouwelijke journalisten en activisten worden daarbij extra hard getroffen. De aanvallen nemen vaak een seksistische en geseksualiseerde vorm aan.’

Zammouri spreekt uit ervaring. ‘Ik was zelf het doelwit van beledigingen, campagnes in de media om mij te lynchen en online intimidatie, telkens wanneer ik mij in het openbaar uitsprak. De bedreigingen richten zich soms zelfs tot mijn dochters.’ Het doel is duidelijk: kritische stemmen legitimiteit ontnemen en mensen via angst dwingen tot zelfcensuur.

Een ‘elektronische militie’, zo omschrijft Aymen Rezgui de online intimidatiecampagnes. Hij is hoofdredacteur van Nawaat, een onafhankelijk en bekroond Tunesisch mediaplatform. ‘Critici en onafhankelijke media worden overspoeld met honderden door bots gegenereerde reacties. Ze noemen ons corrupt, beschuldigen ons ervan uitverkopers te zijn en eisen zogezegd transparantie over ons budget.’

Volgens Rezgui zijn die aanvallen bijna een graadmeter geworden voor de impact van hun werk. ‘Wanneer we honderden beledigende botreacties zien verschijnen, weten we dat we iets goed hebben gedaan. Beledigingen en online lynchen zijn voor ons een teken van succes geworden.’

Diverse tactieken

De repressie beperkt zich niet tot online intimidatie. Mensenrechtenorganisatie LTDH en de Tunesische afdeling van Avocats Sans Frontières werden de afgelopen maand dertig dagen geschorst wegens vermeende administratieve onregelmatigheden. Ook nieuwsplatform Nawaat werd eind vorig jaar een maand geschorst.

‘Via Code 40-98, de wet op verenigingen, probeert de president kritische organisaties stap voor stap te ontmantelen’, stelt Rezgui. Hij legt het mechanisme uit: ‘De procedure kent drie fasen: een waarschuwing, een schorsing van een maand en eventueel definitieve ontbinding.’ Nawaat bevindt zich momenteel in fase twee.

Het illustreert hoe de autoriteiten hun greep op journalisten, mediaorganisaties en maatschappelijke organisaties steeds verder aanscherpen door een steeds breder arsenaal aan tactieken in te zetten. Naast vervolgingen en online intimidatie maken zij gebruik van financiële aanklachten, administratieve beperkingen, bankblokkeringen en ontbindingsprocedures.

‘We krijgen voortdurend controles van de belastingdienst. Ze zoeken naar vermeende overtredingen. Het gaat niet om een eerlijke audit, maar om intimidatie.’ Ook medewerkers van Nawaat worden regelmatig opgeroepen voor verhoor door financiële instanties. ‘Het doel is angst zaaien.’

‘De president gelooft dat rechtspraak geen onafhankelijke macht is, maar gewoon een overheidstaak.’

Rezgui gelooft niet meer in het Tunesische rechtssysteem. ‘We hebben verschillende klachten ingediend over online intimidatie en andere vormen van intimidatie door overheidsinstanties, maar die blijven liggen, in Tunesië noemen we dit slapende dossiers. Intussen worden critici van de president wél snel vervolgd.’

‘Saïed heeft rechters openlijk geïntimideerd en het onafhankelijke toezichtsorgaan op de rechtspraak ontbonden. Hij heeft alle macht naar zich toe getrokken en beweert dat rechtspraak geen onafhankelijke macht is, maar gewoon een overheidstaak.’

Sterke Tunesiërs

Terwijl Tunesië dreigt te vervallen in een dictatuur en de risico's toenemen voor wie zich verzet, blijven Tunesiërs van zich laten horen. De afgelopen week trokken honderden demonstranten door het centrum van Tunis, onder de slogan: ‘Het volk heeft honger en de gevangenissen zitten vol.’

‘De huidige situatie is zorgwekkend, maar ik geloof niet dat decennia van democratische strijd en burgerlijke mobilisatie zomaar kunnen worden uitgewist’, stelt Zammouri. ‘Tunesië heeft een sterk middenveld, vakbonden, feministische verenigingen, onafhankelijke journalisten en geëngageerde jongeren die de vrijheden blijven verdedigen, ondanks de moeilijkheden.’

Ook de echtgenote van El-Heni, Zouari, geeft de hoop niet op: ‘De gevangenis maakt ons niet bang en breekt onze wil niet. Geen enkele tiran houdt eeuwig stand, en geen enkel onrecht duurt eeuwig.'