‘Situatie rond lgbtq+-rechten is “een shitshow”’

In Slowakije worden queer levens ingezet als munitie in politieke gevechten

Deelnemers aan de pride march in Bratislava

Len Buggenhout

17 september 2026 • 14 min leestijd

De lgbtq+-gemeenschap van Slowakije zit in het defensief. De regering van premier Robert Fico lijkt in de voetsporen van zijn Hongaarse collega Viktor Orbán te stappen en morrelt aan de grondrechten. En toch: ‘We zitten in een gouden tijdperk van activisme’, zegt Roman Samotný. ‘Maar iedereen raakt uitgeput door de intensiteit van de strijd.’

Op woensdagavond 12 oktober 2022 stond Radoslava Troksiarová buiten café Tepláreň te praten met haar vrienden Matúš Horváth en Juraj Vankulič toen een schutter zijn wapen op het gezelschap richtte. Die man stond achter Radoslava waardoor ze de aanval niet zag aankomen. Ze hoorde een schot. Een van haar vrienden viel op haar, de andere kwam naast haar neer. Ze weet niet precies hoe, maar ze slaagde erin het café in te kruipen en het noodnummer te bellen. Matúš en Horváth overleefden de aanslag niet.

Ooit was Tepláreň een bar waar queer mensen uit Bratislava heen konden om vrienden te ontmoeten en een gezellige avond te beleven. De bar was uniek in haar soort, want Bratislava staat niet meteen bekend om een uitgebreid en divers vrijetijdsaanbod voor de lgbtq+-gemeenschap. Sinds 12 oktober 2022 is die plek niet meer dan een herinnering.

Na een uitputtende werkdag zakte Radoslava Troksiarová die avond af naar Tepláreň. Ze wilde haar vrienden zien en tot rust komen in wat ze haar tweede thuis noemt.

Dat vertelt ze me halverwege juli, op de ochtend van de Pride in Bratislava. We hebben afgesproken in Savage, een café in een kiosk op het Vrijheidsplein, centraal in de stad. Het plein dankt zijn naam aan de Fluwelen Revolutie die in het toenmalige Tsjechoslowakije de val van het communisme inluidde. In een grote steen werd het jaartal 1989 gebeiteld. Aan de westelijke zijde zetelen nu overheidsdiensten in wat voorheen het Paleis van de Aartsbisschop was.

Radka, zoals Radoslava wordt genoemd, besefte eerst niet dat ze zelf ook geraakt was. Ze voelde pijn en kon niet meer rechtstaan, maar pas toen de hulpdiensten haar jeans openknipten, werd duidelijk dat ze in het been was geschoten. Ze moest drie weken in het ziekenhuis verblijven en daarna opnieuw leren lopen.

Twee vrouwen poseren voor de camera. Op de achtergrond een fontein

Radoslave (r) en haar moeder voor de fontein van Eenheid.

De aanslag werd door de Slowaakse politie als terreurdaad beschouwd. Enkele dagen erna vond een grote bijeenkomst plaats met ongeveer 16.000 aanwezigen. De moeder van Radka liep er zij aan zij met de toenmalige president. Een golf van solidariteit trok door het land. Slowaken lieten zien dat er in hun samenleving geen plaats was voor haat en geweld.

Maar de queer gemeenschap verkeerde in shock en de impact van de aanval was dubbel, zegt Radoslava. ‘Sommige mensen werden banger en mijden de plek nog steeds. Anderen toonden zich net meer en zijn activistischer geworden.’

Zelf hoort ze tot die tweede groep. Voor de aanslag was ze minder open over haar lesbische identiteit. Het jaar erna werd ze een soort gezicht van de Pride en gaf ze interviews en speeches. Sindsdien is haar betrokkenheid bij de gemeenschap sterker geworden. ‘Ik hou van de energie van de Pride’, zegt ze. ‘Ik ken intussen zoveel mensen en voel me gedragen door de gemeenschap.’

Hoe het nu met haar gaat, vraag ik aan het einde van het gesprek. ‘Nadat ik het ziekenhuis mocht verlaten, ben ik weer bij mijn ouders ingetrokken. Ik heb me heel lang de ene dag goed en de volgende dag vreselijk gevoeld’, antwoordt ze. Ze kijkt naar haar moeder die tijdens het gesprek regelmatig de tranen moest wegvegen. ‘Nu kan ik eindelijk, na al die tijd, zeggen dat het weer goed gaat.’

Strenge veiligheidsmaatregelen

Wanneer we het café verlaten, loopt het Vrijheidsplein al aardig vol. Centraal op het plein ligt een enorm waterbassin met een negen meter hoog beeld van een lindebloesem: de Fontein van Eenheid. Jonge kinderen en hun ouders zoeken verkoeling in het water.

De Pride staat in Bratislava gelijk aan een festival. Rond de fontein openen foodtrucks hun luiken, organisaties staan in tentjes klaar om bezoekers te informeren en op het podium stellen de presentatoren de eerste artiest voor.

Het aanvangsuur van de mars wordt niet op voorhand gecommuniceerd en ook de route blijft uit veiligheidsoverwegingen geheim. Het plein is helemaal afgesloten. Je kunt er alleen op als je langs politie- en veiligheidscontroles passeert.

‘Die strenge maatregelen zijn het gevolg van wat er is gebeurd bij Tepláreň’, zegt Aneta Andraščíková, woordvoerder van Bratislava Pride. ‘Sinds de aanslag gaat een groot deel van ons budget naar veiligheidsmaatregelen.’

De fontein van Eenheid op het Vrijheidsplezin in Bratislava. Jonge kinderen en hun ouders zoeken verkoeling in het water.

Ondertussen wisselen lokale muzikanten, dragqueens en -kings en speechende activisten elkaar af. Halverwege de namiddag betreedt Lucia Horváthová het podium. Zij is sinds dit jaar voorzitter van de Pride-organisatie en spreekt de menigte toe. Het thema van haar toespraak is moed. ‘Ik kan me geen betere uiting van moed voorstellen dan jullie vreugde’, zegt ze. ‘Jullie liefde en jullie wens om te leven in een systeem dat ons lijden als politiek kapitaal beschouwt.’

Ze heeft ook nog een boodschap voor Matúš en Juraj, de twee dodelijke slachtoffers van de aanslag op Tepláreň: ‘Mijn reis als activist is door jullie gestart. Dankzij jullie heb ik de moed om hier vandaag op het podium te staan. Jullie hebben niet de kans om de toekomst mee te maken, maar ik geloof dat jullie die geapprecieerd zouden hebben. Ik twijfel er immers geen moment aan dat die toekomst queer, feministisch, antifascistisch en vol goedheid zal zijn.’

De straten van de hoofdstad zijn leeg als Lucia Horváthová het startschot van de mars geeft. Volgens de organisatie kwamen dit jaar ongeveer tienduizend mensen naar het Vrijheidsplein. Dat zijn er minder dan in sommige vorige jaren, maar in de huidige politieke en maatschappelijke context beschouwt de organisatie deze editie toch als een succes.

Deelnemers aan de pride march in Bratislava met een regenboogvlag

Grondwetswijziging

Roman Samotný was de eigenaar van Tepláreň en bevestigt wat Lucia in haar speech zei. De aanslag op zijn café betekende volgens hem de start van een toename in activisme. Samotný is nu actief bij Iniciatíva Inakost, de oudste en grootste lgbtq+-organisatie van het land. ‘We zitten in het gouden tijdperk van het activisme’, zegt hij. ‘De aanslag heeft geleid tot meer steun van publiek en bedrijven. Mensen zijn boos en gefrustreerd. Overal in het land zijn kleine en grote initiatieven ontstaan.’

Maar, geeft hij aan, dat activisme heeft een prijs. Veel activisten zijn uitgeput en sommigen overwegen om het land te verlaten. Bovendien is hun strijd de afgelopen jaren alleen maar intenser geworden. ‘De wettelijke situatie voor lgbtq+-mensen was nooit goed, maar de maatschappelijke aanvaarding groeide wel langzaam’, weet Samotný. In de aanloop naar een referendum over de uitbreiding van het huwelijk en adoptie in 2015 zag hij een eerste omslagpunt. ‘Er kwam een georganiseerde desinformatiecampagne tegen de lgbtq+-gemeenschap op gang, versterkt door de katholieke kerk, Russische desinformatie en ultraconservatieve netwerken uit de VS.’

Sinds Robert Fico in oktober 2023 opnieuw premier werd, en zijn populistische partij Smer-SD een coalitie vormt met het sociaaldemocratische Hlas-SD en de nationalistische SNS, vertaalt de vijandige retoriek van politici zich steeds vaker in maatregelen die queer mensen persoonlijk raken. Staatssteun voor lgbtq+-projecten werd geschrapt of onzeker gemaakt en culturele projecten met queer thema’s kregen het moeilijker om middelen te vinden.

‘Het feit dat de premier en de minister van Cultuur extreemrechtse taal gebruiken tegen lgbtq+-mensen, is omdat ze geen echte oplossingen kunnen aandragen voor de problemen van de mensen’, zegt Samotný. ‘Daarom verleggen ze de aandacht en creëren ze een vijandbeeld, in dit geval de queer gemeenschap. Maar de regering viseert het hele middenveld.’

Het belangrijkste keerpunt kwam in 2025, toen het Slowaakse parlement een grondwetswijziging goedkeurde met betrekking tot gender, gezin en ouderschap. Het huwelijk was voorheen al beperkt tot een verbintenis tussen een man en een vrouw, maar Slowakije erkent voortaan alleen nog het biologisch bepaalde geslacht van man en vrouw.

‘De impact hiervan op transgender personen is niet te onderschatten’, zegt Samotný. ‘Medische transitie is nog mogelijk, al is dat heel moeilijk door het kleine aantal artsen, maar het wijzigen van officiële documenten is praktisch onmogelijk geworden. Inakost begeleidt ongeveer veertig mensen die al medische stappen hebben gezet, maar hun identiteitsdocumenten niet kunnen aanpassen.’

Regenbooggezinnen worden verder uitgesloten omdat adoptie gekoppeld wordt aan het heteroseksuele modelgezin. Daarnaast raakt de grondwetswijziging aan het onderwijs. Scholen mogen alleen met toestemming van ouders lesgeven over intiem leven en seksueel gedrag.

Tegelijk probeert Slowakije met een soevereiniteitsclausule meer afstand te nemen van Europese verplichtingen met betrekking tot grondrechten. Het gaat bijvoorbeeld over koppels van hetzelfde geslacht die in een andere EU-lidstaat trouwden en hun huwelijksakte ook in Slowakije willen inschrijven. Het erkennen van huwelijken in een andere lidstaat werd eind 2025 door het Hof van Justitie van de Europese Unie verplicht.

Samotný ziet in de toekomst nog verschillende risico’s opdoemen. Hij denkt daarbij aan een mogelijk “propagandaverbod” naar Russisch of Hongaars voorbeeld, aan een volledig verbod op transitie en aan verdere beperkingen van lgbtq+-thema’s op school. ‘Onze strategie bij Inakost is nu om de status quo te verdedigen’, zegt hij. ‘De situatie is al slecht, maar we proberen verdere achteruitgang te voorkomen.’

Een jonge vrouw met een pancarte tijdens de Pride March in Bratisslava. Op de panvcarte staat de tekst "Everybody deserves Sunshine"

Opportunistische regeringspartijen

De Pride houdt halt aan de plek waar Tepláreň ooit gelegen was en neemt een minuut stilte in acht. Deelnemers hangen lintjes aan de lantaarnpaal voor de deur, die in de kleuren van de regenboogvlag is geverfd.

Terug op het Vrijheidsplein heb ik afgesproken met Lukáš Tomlain, student geschiedenis en Engels en lid van LIGHT, een queer studentenvereniging aan de Comeniusuniversiteit. De vereniging profileert zich als een brede jongerenbeweging die ook buiten de muren van de universiteit activiteiten en workshops organiseert.

De huidige anti-lgbtq+-wetgeving plaatst Tomlain in een bredere politieke context. ‘In een periode waarin mensen bezig zijn met levensduurte, besparingen en de hoge woningprijzen in Bratislava zijn queer mensen de zondebok. Het conservatisme wint wereldwijd aan kracht en levert politiek voordeel op. Voor mij zijn de sociaaldemocratische partijen in de regering gewoon opportunistisch.’

‘Ik probeer positief te blijven’, gaat hij verder. ‘Het alternatief is te zwaar, maar ik geef eerlijk toe dat ik de hoop soms verlies. Zelfs wanneer de oppositie zou winnen bij de volgende verkiezingen, betekent dat niet automatisch beterschap. Zij heeft geen concreet plan. En ik vrees dat progressieve partijen sociale thema’s zullen opgeven om met conservatieve partijen te kunnen samenwerken.’

‘Veel activisten raken uitgeput’, gaat Tomlain verder. ‘Na de aanslag op Tepláreň volgde een periode van intense mobilisatie, ook bij LIGHT. Maar zoveel jaar later is er structureel weinig veranderd. We vragen nog steeds om behoorlijk klassieke rechten: huwelijk voor koppels van hetzelfde geslacht, duidelijke procedures voor juridische en medische transitie voor trans personen en sterkere antidiscriminatiewetten. Dat zijn geen radicale eisen.’

Shitshow

Enkele weken later spreek ik via een videoverbinding met Róbert Furiel. Hij is organisator van de Pride en oprichter en directeur van Saplinq, een lgbtq+-organisatie uit Košice, een stad in het oostelijke deel van het land, ver weg van de hoofdstad. ‘Een queer leven in Košice is voorzichtiger dan in Bratislava’, zegt hij. ‘De stad biedt wel enige anonimiteit, maar mensen staan hier dichter bij hun familie en netwerk en dus zijn queer mensen minder open, zeker in het openbaar.’

Toch wil hij geen zwart-witbeeld schetsen. ‘Ook hier zie je op onverwachte plekken vormen van acceptatie: scholen die trans leerlingen opvangen, families die hun queer kinderen aanvaarden, zelfs religieuze gemeenschappen die inclusief zijn’, zegt hij. ‘Het klassieke onderscheid tussen een grootstad als Bratislava en de regio’s is relatief. Slowakije is klein en de sociale verschillen zijn niet zo groot als ze lijken.’

Het oosten van Slowakije kampt niettemin met specifieke uitdagingen. ‘In dit deel van het land speelt religie veel sterker’, zegt Robert. ‘En er ís een correlatie tussen een hogere religiebeleving en minder acceptatie. En wie financieel afhankelijk is van zijn familie kan zich eveneens minder vrijheid veroorloven.’

Furiel noemt de huidige politieke situatie rond lgbtq+-rechten “een shitshow”. ‘Queer levens en thema’s worden ingezet als munitie in politieke gevechten, zelfs wanneer ze inhoudelijk niet relevant zijn.’

De uitspraak van het Hof van Justitie van de EU over de erkenning van buitenlandse huwelijken is volgens hem een cruciaal keerpunt. ‘Ik geloof dat die erkenning er zal komen, mogelijk zelfs sneller dan we verwachten en wellicht via de rechtbanken. Vanaf dan kunnen we ons richten op het moeilijkere werk: de harten en geesten van de Slowaken veranderen.’

Onverwachte hoek

En soms komt er hoop uit onverwachte hoek. In de loop van augustus kreeg de Pride een onverwachte overheidssubsidie van 12.000 euro, terwijl minister van Cultuur, Martina Šimkovičová, altijd gezegd heeft dat er tijdens haar termijn geen enkele euro naar lgbtq+-projecten zou gaan. ‘Het was een complete verrassing’, zegt woordvoerster Aneta Andraščíková. ‘Dit doet evenwel geen afbreuk aan de geleden schade van de voorbije jaren’, benadrukt ze. ‘Voor tal van lgbtq+-projecten werden fondsen geweigerd, ondanks de positieve adviezen van de commissies. De culturele sector draagt hiervan nog steeds de gevolgen.’