Pionier in groene energie, verslaafd aan olie

‘Wat ons op dit moment redt, is ons energiebeleid.’ Drie weken na het begin van de aanvallen van Israël en de Verenigde Staten op Iran prijsde Pedro Sánchez zich gelukkig. Relatief gelukkig dan, want de Spaanse premier was niet blij met die oorlog. Als geen andere westerse leider had hij van meet af aan de Amerikaans-Israëlische agressie veroordeeld voor wat ze was: een schending van het internationaal recht.

Intussen was het wel duidelijk dat de oorlog tegen Iran geen kwestie van een paar dagen of hooguit enkele weken zou zijn, zoals de Israëli's hun Amerikaanse vriend Donald Trump hadden voorgespiegeld. Iran is geen Venezuela. Ze hebben allebei olie, maar daarmee houdt de vergelijking op.

En zo ontdekte de wereld de Straat van Hormuz, en vooral wat het betekende als die op slot zat. De internationale energieprijzen schoten omhoog. Zelfs pyromaan Trump leek zich zorgen te maken om wat hij had aangericht, al was het maar omdat er in het najaar tussentijdse verkiezingen op de agenda staan. Amerikaanse kiezers liggen niet wakker van gebombardeerde scholen en ziekenhuizen in Iran, maar wel van hogere prijzen aan de benzinepomp.

Tegen deze achtergrond sprak Pedro Sánchez op de Europese top van maart in Brussel over het Spaanse energiebeleid. ‘Spanje is beter voorbereid op de huidige energieschok dan bijna eender ander land in onze omgeving’, zei hij. Om die bewering te onderbouwen, haalde hij de stroomprijs van de zaterdag voordien aan: 14 euro per megawattuur in Spanje tegenover meer dan honderd euro in Italië (141 euro), Duitsland (120) en Frankrijk (109). Een nogal willekeurige greep, maar feit is dat de stroomprijs in Spanje structureel lager is dan elders in Europa. Portugal is de uitzondering, want in het Iberische buurland is de groothandelsprijs gekoppeld aan de Spaanse.

Spanje heeft de voorbije decennia volop ingezet op hernieuwbare energie. Dit beleid kreeg een nieuwe impuls toen Sánchez, een sociaaldemocraat, in 2018 aantrad als regeringsleider. Terwijl andere Europese landen zich gingen herbezinnen over kernenergie en er internationaal steeds meer aan klimaatdoelstellingen gemorreld werd, ging Spanje stug door met de uitbreiding van de opwekkingscapaciteit van wind en zon. Onder Sánchez is energiepolitiek een van de terreinen geworden waarop het land een eigen, afwijkend geluid laat horen.

Het levert tastbare resultaten op. Hernieuwbare bronnen – wind, zon en waterkracht – zijn inmiddels goed voor zestig procent van de Spaanse elektriciteitsproductie. En bijna nergens in de EU is elektriciteit zo goedkoop als in Spanje.

Pioniersrol

Het land heeft inmiddels een reputatie verworven als pionier van de duurzame energie. ‘Spanje is een leider, niet alleen in de Europese Unie maar ook wereldwijd, als het gaat om de vermindering van uitstoot van broeikasgassen en transitie naar hernieuwbare energie’, zei VN-klimaatchef Simon Stiell onlangs aan de krant El País. ‘Dit leiderschap is een voorbeeld dat anderen zouden moeten volgen.’

Tot voor kort was deze pioniersrol ondenkbaar. Aan het eind van de vorige eeuw stelde het aandeel van hernieuwbare bronnen in de Spaanse stroomproductie weinig voor. En dat terwijl waterkrachtcentrales van oudsher toch van groot belang waren geweest. In 1940 werd ruim negentig procent van de stroom opgewekt door turbines in de stuwmeren.

Door de opkomst van kolen-, gas- en kerncentrales liep het aandeel van waterkracht langzaam maar zeker terug tot 18 procent in 2001. Daarmee was het dieptepunt bereikt. Na de eeuwwisseling werden nieuwe technologieën van duurzame stroomopwekking ingevoerd.

Aanvankelijk was dat vooral windenergie. Maar al snel verrezen ook grootschalige zonneparken in het uitgestrekte binnenland van Spanje. Er was volop ruimte, zon en wind. En bovendien kregen producenten van hernieuwbare energie tussen 2007 en 2013 een door de staat gegarandeerde opbrengst die ver boven de marktprijs lag. Het leidde tot een spectaculaire groei, gedomineerd door het oligopolie van traditionele stroomgiganten als Iberdrola, Naturgy en Endesa. Tussen 2008 en 2013 verdubbelde het aandeel van duurzame bronnen in de Spaanse elektriciteitsmix van twintig tot veertig procent.

De snelle opmars van duurzame energie kwam grotendeels tot stand onder de sociaaldemocratische regering van José Luis Rodríguez Zapatero. Maar toen de rechtse Partido Popular eind 2011 aan de macht kwam, begon het tij te keren. Een omstreden “zonnetaks” van premier Mariano Rajoy ontmoedigde de installatie van zonnepanelen door particulieren. De uitbreiding van hernieuwbare energie kwam tot stilstand, en in 2019 was het aandeel van hernieuwbare bronnen in de stroomproductie gedaald tot 37 procent. Met het aantreden van Pedro Sánchez in 2018 kreeg de groene agenda opnieuw voorrang in het Spaanse energiebeleid.

Een decreet uit 2019 draaide de zonnetaks om. In plaats van stroomleveringen door particuliere installaties aan het net te belasten, werden burgers juist financieel gestimuleerd hun eigen stroom op te wekken en overschotten aan het net te leveren.

Twee jaar later nam het Spaanse parlement voor het eerst een klimaatwet aan. Doel daarvan is uitvoering te geven aan het Klimaatakkoord van Parijs. In 2050 zou de volledige decarbonisatie van het land voltooid moeten zijn. De wet verplicht gemeenten lage-emissiezones in te stellen, verbiedt fracking, verbetert de financiering van het openbaar vervoer en biedt particulieren nieuwe faciliteiten voor de installatie van fotovoltaïsche installaties.

Grote investeerders keerden terug naar de hernieuwbare sector. Zo werd alleen al in 2023 ruim 5,5 gigawatt aan nieuw fotovoltaïsch vermogen geïnstalleerd, dertig procent meer dan een jaar eerder. Het aandeel van de duurzame bronnen in de stroomopwekking begon weer op te lopen. In 2023 werd de helft van de elektriciteit in Spanje gegenereerd door hernieuwbare bronnen.

De oorlog tegen Iran is voor de Spaanse oliegiganten een goede handel. In het eerste kwartaal van 2026 maakte Repsol bijna 1 miljard euro winst, tweeënhalf keer zo veel als in 2025.

Inmiddels is dit bijna zestig procent. En als we kernenergie meetellen, werd de voorbije twee jaar driekwart van de Spaanse stroombehoefte opgewekt door bronnen die vrij zijn van CO₂-uitstoot. Intussen groeit het hernieuwbare vermogen harder dan ooit. In 2024 kwam er zeven gigawatt aan nieuwe zonne- en windparken bij, de grootste toename in een jaar tot dan toe. Vorig jaar was dat nog meer: tien gigawatt.

Het Spaanse stroomnet heeft nu een totaal geïnstalleerd vermogen van 150 gigawatt, dat voor 69 procent draait op hernieuwbare en 29 procent op niet-hernieuwbare energie. De overige twee procent is opslag. Na Duitsland heeft Spanje het grootste arsenaal aan zonne- en windtechnologie van Europa.

Gewend aan goedkoop

Je zou zeggen: Spanje heeft zijn huiswerk gedaan. Maar dat is slechts de halve waarheid. Want het land heeft de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen bij de elektriciteitsproductie wel sterk teruggedrongen, maar de situatie in het vervoer en de industrie laat een compleet ander beeld zien. Van het totale Spaanse energiegebruik is zeventig procent afhankelijk van fossiele bronnen, tonen cijfers van Greenpeace.

In Spanje rijden weinig elektrische wagens rond. Er zijn slechts zeven EU-landen waarin nog minder op batterijen gereden wordt. Van de nieuwe auto's die in Spanje verkocht worden, is amper twintig procent hybride of volledig elektrisch. In Duitsland is dat dertig, in Denemarken vijftig procent en in België 52 procent.

Denk niet dat massaal fossiel blijven rijden een typisch zuidelijk trekje is, of terug te voeren is op een kwestie van inkomen. De Portugezen verdienen minder, maar kopen bijna tweemaal zo vaak een elektrische auto als de Spanjaarden. Van het totale wagenpark in Spanje is nog geen twee procent elektrisch. Bijna alle auto's rijden er op benzine of diesel.