“‘De redding van de beschaving’

Ik was oorspronkelijk van plan om hier een verslag neer te schrijven van mijn eerste bezoek aan Kopenhagen, de hoofdstad van het koninkrijkje Denemarken. De royale fietspaden, weet je wel, de rust, de ruimte. Het bevolkingsaantal van dat land bedraagt niet eens de helft van het onze.

Toch vind je in de schatkamer van het werelderfgoed twee Deense juwelen, twee Deense universele bijdragen tot de cultuur van de gehele mensheid. Sputter nou niet tegen, het is gewoon zo. Kijk maar. Eén. Lego. Twee. De sprookjes van Andersen. De prinses op de erwt. De nieuwe kleren van de keizer. En nog vele andere. De kleine zeemeermin. Geef toe.

Maar ach, het mag niet zijn.

De plicht roept.        

De plicht brult.

Want op dit eigenste moment is onze eigenste Belgische regering, onder de kundige leiding van een Vlaams nationalist dan nog wel, zich tot het uiterste aan het inspannen om een fundament van de Europese beschaving te verpulveren. Dat zijn geen grote woorden. Dat is geen gezwollen retoriek. Dat is mijn diepste overtuiging en voor mijn kinderen en kleinkinderen vrees ik met grote vreze, zoals de goede, oude Statenvertaling van de Bijbel het schrijft (Lucasevangelie, 2:9).

Dat fundament van de Europese beschaving heet: sociale zekerheid.

Een eminent deskundige als Jef Maes, als ex-onderhandelaar van het ABVV gepokt en gemazeld voor deze zaken, heeft de sociale zekerheid in een van zijn talloze publicaties genoemd: kathedraal van de arbeidersbeweging. Wie ben ik dat ik het zou aandurven deze grote meneer tegen te spreken?

Welnu, eerste-minister De Wever en zijn medestanders zijn die kathedraal steen voor steen aan het slopen. Hun grote argument, hun argument massue zoals ze in het Frans heel toepasselijk zeggen, hun voorhamerargument, luidt: we moeten hoogdringend het enorme begrotingstekort van ons land wegwerken.

O jazeker, weg met dat begrotingstekort. Ik, als oppassende, belastingbetalende burger van dit land, ben daar een groot voorstander van.

Maar mag ik ook eens met een voorhamerargument zwaaien? Heel erg bruut en heel erg bot?

We moeten dringend zeven miljard vinden, schrijven onze kranten vrijwel dagelijks.

Zouden we dan niet één keertje kunnen proberen om de zeven rijkste Belgische miljardairs elk één miljard te laten leveren? Puur uit nuchtere burgerzin, puur uit elementair fatsoen of al was het maar vanuit de redenering voor wat hoort wat. Omdat die nooit zoveel centen hadden kunnen vergaren indien dit landje het hun niet mogelijk had gemaakt.

O, ik onderschat geenszins hun tomeloze werklust hoor, noch hun ondernemingszin, noch hun creativiteit. Maar zonder ’s lands wegen, zonder ’s lands scholen en universiteiten, zonder ’s lands hoog opgeleide werknemers, zonder ’s lands ziekenhuizen als hun hart plotsklaps begint op te spelen, alles, alles, alles gefinancierd door miljoenen doodgewone belastingbetalers, even heel eerlijk nu, zonder dat alles, waar zouden zij staan?

En tegen wie mij in een extreme hoek wil schoppen, zeg ik: ik ben volstrekt geen peevandea’er en nog veel minder een vergrijsde amadees met voze nostalgie naar gefantaseerde revoluties, oei nee, dank je, nooit geweest, zelfs niet in mijn apenjaren, ik heb altijd een gruwelijke hekel gehad aan predikanten die hun grote gelijk uitbazuinen. Toen en nog steeds.

Maar wel heb ik in de loop der jaren wat geschriften gelezen van een andere eminente deskundige inzake sociale zekerheid, prof. em. Bea Cantillon. Zij waarschuwt al heel lang en recentelijk opnieuw voor het ondergraven van essentiële evenwichten - tussen verzekering en solidariteit, tussen betaalde arbeid en zorgarbeid, tussen overheid en sociale partners in de sociale zekerheid. En zij voegt er meer dan terecht aan toe: Dat kan ons op termijn zuur opbreken. (beide uit De Morgen, 20 mei 2026).

*** 

Ik krijg steeds vaker de onbehaaglijke indruk dat onze vele regeringen bevolkt worden door bewindslieden die slechts één doel voor ogen hebben. Alle mogelijke begrotingen moeten kloppen tot de laatste cent. En tot elke prijs. Letterlijk, tot elke prijs, wat ook de gevolgen mogen zijn voor het land dat zij besturen. Eigenlijk is dat laatste verkeerd uitgedrukt. Zij besturen geen land, zij besturen een begroting. De rest kan hen niet verdommen, zo komt het me almaar dwingender voor.

Of de inwoners van het land creperen van de ziekte omdat dokters en ziekenhuizen te duur zijn, of de bewoners van het land in krotten hokken omdat een behoorlijke woning te duur is en de wachtlijsten voor sociale woningen geen eind hebben, of de bewoners van het land hun kinderen draf te eten geven omdat gezond eten te duur is, of er geen bussen meer rijden over de wegen vol gaten en hobbels omdat bussen te duur zijn, allemaal geen enkel probleem, want de begroting van De Lijn is in evenwicht en de sociale zekerheid kost bijna niets meer omdat er geen sociale zekerheid die naam waardig meer is.

Maar, juicht, Belgen, juicht, we hebben een overschot op de begroting. Intussen is het land wel naar de verdoemenis. Je kunt niet alles hebben in het leven.       

Wie vindt dat ik schromelijk overdrijf, moet eens een kijkje gaan nemen bij onze oosterbuur, het grote, machtige, efficiënte Duitsland. Daar hebben ze een jaar of vijftien, tot voor heel kort, star vastgehouden aan hun schwarze Null of Schuldenbremse, hun zwarte nul of schuldenrem, dit wil zeggen een voorbeeldige begroting in evenwicht, een lichtend voorbeeld voor Europa. Maar honderden kilometers Duitse wegen zijn géén voorbeeld voor Europa en een Duitse trein die op tijd komt is een klein mirakel. Na nauwelijks vijftien jaar, zo snel kan het gaan.

***

Er is nog meer sloopwerk gaande.

De aanvallen van prominente NVA’ers tegen alles wat zweemt naar ziekenfondsen en vakbonden verdringen elkaar. De grofste verdachtmakingen worden niet geschuwd.

Als ik partijvoorzitter Van Peel hoor spreken, krijg ik de stellige indruk dat volgens haar en dus volgens haar regerende partij, de ziekenfondsen, vooral CM en Solidaris, één reusachtige, geldverslindende janboel zijn. Die onverlaten passen allerlei slinkse trucjes en kneepjes toe om de overheid geld af te troggelen. Schaf de ziekenfondsen af en het gapende gat in de staatsbegroting wordt onmiddellijk gedicht, zo lijkt het wel. En toen onlangs voorbij een radiotoestel liep, hoorde ik iemand iets zeggen over een laatste stuiptrekking van de Waalse en Brusselse syndicaten. Ik weet niet wie dat zei, want ik had haast, ik moest voort. Als iemand mij kan laten weten wie die zinsnede heeft uitgesproken, dan dank ik bij voorbaat. Maar ik dacht wel ogenblikkelijk, dit is een Vlaamse nationalist.

Iedereen die, een beetje of grondig, het Belgische bestel bestudeert, weet al heel lang dat de NVA het middenveld zo snel mogelijk wil leegruimen. In die partij heet het dat je het primaat van de politiek moet herstellen en liefst zo snel mogelijk. Guy Verhofstadt heeft dat een jaar of dertig terug al van de daken geschreeuwd, in zijn ultra-neo-liberale periode. De NVA is zo mogelijk nog ultra-neo-liberaler dan baby Thatcher destijds, maar bij de Vlaamse nationalisten gaat het om iets grondigers.

Een halve eeuw geleden en vervolgens in de jaren tachtig, toen ik wat men noemde Wetstraatjournalist was, stelde ik keer op keer vast dat Vlaamse nationalisten (voor de goede orde, de NVA was nog niet in zicht) een diep gewortelde, viscerale afkeer hadden van alles wat zweemde naar georganiseerde arbeidersbeweging. Vooral het ACV en het ACW moesten het ontgelden, want die waren alomtegenwoordig in Vlaamse dorpen en steden, tot in de wijken. Het Vlaamse nationalisme staat daar buiten. Het had en heeft daar geen vat op. Het gevolg: ergernis, afkeer, onbegrip. Nu de Vlaamse nationalisten in het centrum van de macht zitten, proberen ze hardnekkig die enorme volksbeweging met alle mogelijke middelen te beschadigen. Dat daardoor de kathedraal van die beweging (de hele beweging natuurlijk, ook de socialistische), de sociale zekerheid, aan het wankelen gaat en zal instorten, vinden ze niet eens zo erg.      

***

Ik heb het voor het eerst gezegd in mijn Huizinga-lezing (2012) en daarna schreef ik er een boek over. Maar herhaling is dezer dagen noodzakelijk.

Dus:

Onze sociale zekerheid is een toppunt van de Europese en van de universele beschaving. Onze sociale zekerheid behoedt ons drie keer voor uitzichtloze armoede: armoede door ziekte, armoede door werkloosheid, armoede door ouderdom. Die drie gapende kloven van armoede zijn nog niet zo heel lang geleden gedicht. Bij ons.

Dankzij de volgehouden strijd, de volgehouden offers van, inderdaad, de arbeidersbeweging die de Vlaamse nationalisten proberen te verzwakken cq. uit te schakelen. Zonder sociale zekerheid grijpt ellende en angst massaal om zich heen. Het model van de Verenigde Staten, met nauwelijks bestaande of onbestaande sociale zekerheid, zou een afschrikwekkend voorbeeld moeten zijn voor iedereen. Waar we heel zeker niet naartoe moeten. Integendeel.

Onze sociale zekerheid is niet alleen een toppunt, maar evenzeer een hoeksteen van beschaving. Een fundament. De aanvallen op de sociale zekerheid die we om ons heen zien woeden, zijn evenveel aanvallen op de beschaving zelf. Wij moeten dringend onze sociale zekerheid veiligstellen. Dit wil zeggen de beschaving redden. Ja, niet minder.