“‘Namaakei’

We hebben een wereld gebouwd waar we niet meer voor uitgerust zijn. Het is een vlijmscherpe observatie van Michael Van Peel in zijn nieuwste show, Farce Majeure, over sociale media en hun verslavende algoritmes.

Dit idee bleef bij mij lang na de show nazinderen, want het klopt voor zoveel meer dan digitale schermen. Het klopt voor wat in onze supermarkt ligt. Voor wat in onze omgeving staat. Voor wat er de hele dag op ons afkomt. We krijgen continu veel meer voorgeschoteld dan wat we als mens aankunnen. 

In essentie is het verlangen naar méér logisch. Het is diepmenselijk, blijkbaar zelfs diepdierlijk. We zijn ernaartoe geëvolueerd, in een wereld waarin alles schaars was.

Niko Tinbergen, onderzoeker naar diergedrag, toonde dit aan met een onderzoek naar de scholekster. Wanneer je een reusachtig namaakei naast haar nest zet, zal ze koppig proberen om dat ei uit te broeden, terwijl ze haar eigen eieren volledig negeert. Haar instinct zegt: ‘Groter is beter, want die eieren bevatten grotere baby’s met meer kans om te overleven’. Ooit was dit een prima vuistregel in de natuur, tot iemand een namaakei naast je nest komt leggen. 

Mensen zijn als scholeksters. Onze driften kloppen nog, maar onze omgeving werd totaal vervalst. Er worden voortdurend gigantische eieren naast ons gelegd, oftewel ‘superstimuli’ die precies inspelen op instincten die ooit levensreddend waren.

Het ergste van al is dat we die superstimuli vaak niet doorhebben. Dat we denken iets écht nodig te hebben, écht honger te hebben, écht meer te willen. We willen altijd méér, want dat lijkt veiliger en zekerder, maar is het niet.

Meer dan twaalf jaar lang was ik een van die mensen die gigantische eieren naast nestjes plaatste. Ik werkte bij reclamebureaus en leerde goed hoe we iemands ‘genoeg’ kunnen overstemmen.

Bijvoorbeeld: exact hoelang de smeltende kaas over de burger moet druipen om het hongersignaal te doen afgaan. Of welk verhaal je doet geloven dat je er écht bij hoort als je product x koopt. Of hoe vaak jij een bepaalde merknaam en logo moet zien binnen een specifieke tijdspanne om later, als je in de supermarkt staat, automatisch aan datzelfde merk te denken.

Vroeger had elke honger een bodem. We aten minder bewerkt voedsel en belangrijk nieuws bereikte ons omdat het ertoe deed, en niet omdat een feed onze aandacht najoeg. Of we hadden genoeg aan een handvol mensen die er echt toe deden.

Er was een punt waarop je hoofd en lijf zeiden: dit is genoeg, je kan stoppen. We hadden natuurlijk ingebouwde grenzen, zonder dat we ons daar heel bewust van waren. 

Vandaag worden mensen, zoals ooit ook ik, dik betaald om uit te zoeken hoe het stopsignaal volledig weggehaald kan worden. De socialemediafeed werd zo ontworpen dat ze nooit een eindpunt heeft zodat jij eeuwig kan blijven scrollen. Voor tabaks- en alcoholindustrieën is verslaving geen bijwerking, maar de kern van hun businessmodel waar ze ongemoeid ongelofelijk rijk mee worden. En voeding wordt technologisch afgesteld tot je blisspoint: de precieze verhouding van zoet, zout en vet waarop je hersenen nét geen verzadiging melden, zodat je blijft eten.

Het is geen toeval dat tabaksbedrijven ooit eigenaar waren van snackmerken als Oreo: wie weet hoe je iemand aan een sigaret houdt, weet ook hoe je iemand aan een koekje houdt. Dit zijn maar luttele voorbeelden. Kijk rond en je ziet het: alles moet méér. 

Dit is een pleidooi voor ‘genoeg’. Want ‘genoeg’ bestaat wel degelijk nog. We zijn het niet kwijt, we weten donders goed wat het inhoudt.

Het is een kwestie om te zien dat alles om ons heen doelbewust gebouwd is om ons meer dan genoeg te laten consumeren, om ons stopsignaal te saboteren, en dat onze instincten daar - vaak helaas - maar al te graag op ingaan.

En vooral, het is een kwestie om elkaar hier nog beter tegen te beschermen, als individuen, maar ook als samenleving. Om grenzen in te bouwen, de grenzen van genoeg.