“‘Tweede levens’

Een beetje buiten adem strompel ik over uitgestrekte benen in een overvolle wachtkamer. Ik ben ervaringsdeskundige in wachten. Wachtkamers hebben zo wat hun eigen hiërarchie: wie zucht het luidst, wie klaagt het meest, wie heeft het meeste recht op ongeduld.

Ik nestel me tussen een man die “m'en toare” als leesteken gebruikt, en een vrouw die zich spontaan smaller maakt. De man en de vrouw kennen elkaar niet, maar met mij tussen hen in, besluiten ze elkaar beter te leren kennen.

In mijn handen heb ik De vegetariër van Han Kang, over de prijs van niet langer verteerbaar te willen zijn. Het boek dient als camouflage. Ik lees niet, ik luister.

De man steekt van wal over het nut van afspraken in ziekenhuizen als je uiteindelijk altijd minstens een uur moet wachten. De vriendelijke vrouw kijkt hem medelevend aan en zegt dat ze ook al menig uur versleet in wachtkamers, maar dat ze blij en dankbaar is. Dankzij de artsen kreeg ze een tweede leven.

‘Tweede lever?’ vraagt de man vol herkenning. Hij weet waarover hij spreekt. Zijn vrouw had een transplantatie nodig. Het mocht niet baten.

‘Een tweede leven’, corrigeert ze glimlachend.

De man houdt niet van stiltes en al zeker niet van deze in wachtkamers. Hij gooit het over een andere boeg. Ik weet niet of hij het verband legt met mijn boek, of met mijn falende camouflage. Hij begrijpt niet waarom mensen zo gefascineerd zijn door Japan, en dan nog wel om het eten, ‘terwijl je tegenwoordig gewoon Japans in de supermarkt kan kopen’.

Racisme in Vlaanderen klinkt zelden als haat, maar als een terloopse vaststelling. Huiselijk. Alsof het gewoon een mening is tussen twee zuchten door.

Ik twijfel niet aan haar liefde. Ik twijfel aan het verhaal waarin die liefde altijd als redding wordt verteld.

Hij geeft toe dat hij er nog nooit geweest is, maar China… ‘Me'n toare! Vuil! En onbeleefde mensen!’ De wachtkamer wordt kleiner.

‘Ik heb twee adoptiekinderen uit China’, glimlacht de vrouw schaapachtig. Alsof een adoptiekind fungeert als moreel brandalarm.

En dan volgt het bekende verhaal. Over een reportage op televisie. Over weeshuizen. Over een onvervulde kinderwens. Over kinderen zonder toekomst. Over hoe zij en haar man geen seconde twijfelden. Ze klinkt niet zelfgenoegzaam. Overtuigd. ‘Ik zou het iedereen aanbevelen.’

Ik twijfel niet aan haar liefde. Ik twijfel aan het verhaal waarin die liefde altijd als redding wordt verteld.

Wat zelden wordt verteld, is dat dat “tweede leven” voor iemand anders gewoon het eerste is. Dat het geen sprookje is maar een breuk. Dat er voor dat “geredde kind” een land, een taal, een geschiedenis bestaat, maar dat het in het publiek verhaal vaak wordt gereduceerd tot schandlapje van een systeem dat zichzelf graag moreel proper houdt.

Interlandelijke adoptie ontstaat niet uit slechte intenties. Ze ontstaat in een wereld waarin ongelijkheid structureel is. Waar armoede, migratiepolitiek en geopolitieke machtsverhoudingen bepalen wie kinderen “heeft” en wie kinderen “krijgt”.

‘Sun Mee Cattrysse’, roept de verpleegster. Mijn naam valt in de ruimte als een ongemakkelijke voetnoot. ‘M'en toare, ze was zie toch achter oes’n.’ (Mijn hemel, ze was toch na ons?, red.)

Ik glimlach beleefd. Dat doe ik vaak. Beleefd zijn is een tweede natuur wanneer je weet dat jouw bestaan in het hoofd van anderen een verhaal is dat zij al voor jou hebben geschreven.

Ik weet hoe vaak mijn bestaan wordt ingezet als bewijs van goede intenties. Hoe mijn leven wordt opgevoerd als succesverhaal. Hoe dankbaarheid impliciet verwacht wordt, nog voor ik iets gezegd heb. Als argument vóór. Zelden als een uitnodiging om vragen te stellen over macht, over vraag en aanbod, over gebrekkige sociale bescherming en politieke beslissingen. Westerse vraag en niet-westerse kwetsbaarheid vinden elkaar in een gereguleerd, maar fundamenteel asymmetrisch systeem.

In wachtkamers, op familiefeesten, onder vrienden hoor ik vaak hoe mensen spreken over “daar” of “ginderachter”. Landen waar ze nooit geweest zijn. Over culturen die ze alleen kennen via televisie. Over adoptie als een daad van liefde, zelden als een systeem waarin ongelijkheid meespeelt.

In maatschappelijke debatten spreken adoptieouders, politici, bemiddelingsinstanties en experten. De mensen om wie het gaat, geadopteerden zelf, worden nog te vaak herleid tot dankbare eindpunten van een traject.

Maar wij zijn geen eindpunten. Wij zijn burgers. Met een stem. Met kennis die voortkomt uit ervaring.

Ik vraag me af wat er zou gebeuren als we adoptie niet langer alleen als een tweede leven beschouwen, maar ook als een tweede lezing. Een herlezing van macht, van wie redt en wie gered wordt. Van wie spreekt en wie luistert.

Dat is misschien wat me het meest treft. Niet de man die luid spreekt over een land dat hij niet kent. Niet de vrouw die oprecht gelooft dat ze twee kinderen redde. Maar de vanzelfsprekendheid waarmee mijn geschiedenis een decor is in andermans morele zelfbeeld.

Misschien is dat wat me het meest opvalt in wachtkamers: iedereen wacht tot hij wordt geroepen. Maar sommigen wachten hun hele leven tot hun ervaring ook als kennis wordt erkend, niet als voetnoot, maar als vertrekpunt van het publieke debat.