Cartoonisten Lectrr en Spire over humor als verzet: ‘Ik vermom mijn boosheid als grappen’

Zowel Lectrr als Spire zijn lid van Cartooning for Peace, een internationaal netwerk van cartoonisten dat strijdt voor de vrijheid van meningsuiting en de democratie. Maar ze ontmoetten elkaar in een koude januarimaand in Gent voor het eerst. Een doctoraatsverdediging bracht Spire toevallig naar ons land.

‘Een beetje zoals Superman’, zo kijkt Lectrr naar Spires hoofdberoep als professor Ethiek aan de Uganda Martyrs University en Makerere University. ‘Een soort geheime identiteit: professor overdag, cartoonist 's nachts.’

Het heeft voor- en nadelen voor Spire, die dubbele identiteit. ‘Professor in cartoons, noemen ze me wel eens minachtend, als ze me in diskrediet willen brengen’, reageert Spire. Maar misschien beschermt het hem ook wel wat tegen de harde repressie door de staat in Oeganda. 

Niet enkel als cartoonist, ook als ethicus analyseert hij de Oegandese maatschappij en politiek. Het maakt hem een van de meest invloedrijke kritische denkers van het land. In columns en essays, zoals die gebundeld in zijn recente boek What Died When We Lived, schuwt hij de kritiek op de leiders van het land niet. Hij wijst op de gevaren van de groeiende corruptie en het nepotisme, de ‘‘vriendjespolitiek". 

Lectrr daarentegen, die als cartoonist al op 11-jarige leeftijd publiceerde, gelooft: ‘Ik heb geen andere talenten. Ik zou geen academicus of iets anders kunnen zijn.’ Helemaal waar is dat niet, want hij schreef ook columns en bedacht en schreef een horrorserie, Trizombie. 

Maar zijn hoofdactiviteit is die van cartoonist. Ondertussen tekende hij al zoveel spotprenten bij elkaar dat zijn archief de stabiliteit van zijn huis bedreigde. Recent droeg hij een groot deel over aan archieforganisatie Liberas.

Tekenen toen en nu

Spires en Lectrrs hoofdberoep mag dan wel wat verschillen, hun cartoons vertonen veel gelijkenissen. Met veel humor en enkele eenvoudige pennentrekken genereren ze vlijmscherpe kritiek op maatschappij en politiek. 

En wat ze ook gemeen hebben: hun eerste gepubliceerde cartoon had een dier als hoofdpersonage. Exact twintig jaar geleden publiceerde The Observer deze eerste spotprent van Spire over de vele stroomonderbrekingen in de Oegandese hoofdstad Kampala. ‘Ik zeg het je, het was ooit behoorlijk gevaarlijk om hier op deze kabels te staan’, zegt de ene maraboe tegen de andere.

Lectrr debuteerde als kind met een pinguïn, weet hij nog. ‘Omdat dieren betere mensen zijn?’, antwoordt hij lachend op de vraag of het toeval is dat ze beide met een dier begonnen. ‘Nee, bij mij was het een opdracht voor een kinderrubriek in de Krant van West-Vlaanderen. En er moest een dier aan te pas komen.’

Ondertussen voeren beide mannen voornamelijk politici op in hun cartoons, veel vaker dan dieren. Noodgedwongen is de Oegandese president Yoweri Museveni, al veertig jaar aan de macht, van bij het begin Spires hoofdpersonage. En Lectrr had nooit gedacht dat hij meer dan tien jaar de Amerikaanse president Donald Trump zou moeten tekenen.

Wat ze ook delen, is hun geboortejaar. ‘Klopt’, knikken ze. En dus kunnen ze ook al eens terugblikken.

De hoofdpersonages zijn gebleven in jullie twintig en vijfentwintig jaar ervaring in het cartoonlandschap. Wat zijn de belangrijkste veranderingen die jullie opmerkten?

Spire:  ‘Voornamelijk de impact van sociale media. Ons werk is nu zichtbaarder, je hebt meer mensen die je werk delen. Aanvankelijk was je cartoon exclusief, enkel toegankelijk voor wie de krant kocht.’ 

Die zoon van de Oegandese president, Muhoozi Kainerugaba, zou zijn vader wel eens kunnen opvolgen als president. Is de jongere generatie politici minder tolerant voor cartoons?

Spire: ‘Ik weet niet of het voor zijn heel generatie geldt, maar Museveni’s zoon is behoorlijk intolerant. Hij lijkt introvert en niet erg zelfzeker. Spreken in het openbaar kan hij moeilijk. Hij heeft het een paar keer geprobeerd, het was een ramp.  En hij probeert zijn gebrek aan zelfvertrouwen te compenseren met geweld.’

Muhoozi laat niet enkel zijn critici vervolgen, hij staat ook bekend om zijn bedreigingen op sociale media. Dat hij in twee weken tijd de Keniaanse hoofdstad Nairobi kon innemen, bijvoorbeeld. Of dat hij de Soedanese hoofdstad Khartoum wou binnenvallen. Vorig jaar tweette hij dat de vermiste activist Eddie Mutwe in zijn kelder werd vastgehouden en dat hij hem zou castreren. Hij is de bron van veel controverse.

Spire: ‘Ja, hij is heel luid en aanwezig op X. Gisteravond was hij opnieuw in overdrive. Hij lijkt te tweeten na het drinken. Wanneer hij tweet, grappen mensen al: ‘‘‘Waar is het feest nu weer?’’’

Voor een cartoonist leveren dergelijke incidenten goed materiaal op. Maar als burger lijkt het vooral schrijnend. Museveni begint aan zijn zevende termijn, en de ruimte voor oppositie is na elke termijn kleiner. Welk gevoel overheerst dan? 

Spire: ‘Ik ben steeds meer bezorgd. Als er al hoop was, dan was het dat de president gezien zijn leeftijd toch niet veel jaren meer heeft. Maar als dan zijn zoon volgt, die nu 52 is…’ 

‘Kijk, misschien rest wat hoop in het feit dat de zoon minder strategisch is dan de vader. Hij valt iedereen aan en is minder bedreven in het spel van het vasthouden van de macht. Dus zelfs als hij aan de macht komt, zal hij niet lang aanblijven. Maar hij kan natuurlijk wel veel schade aanrichten.’

In afwachting blijft u nog even uw meest bekende personage tekenen, president Museveni. Bent u hem als cartoonist na twintig jaar niet wat beu? 

Spire: ‘Aan de ene kant maakt het mijn werk makkelijk. Ik hoef geen nieuw personage te leren. Maar goed, het is natuurlijk pijnlijk.’

‘De reden waarom hij zo veel in mijn cartoons voorkomt, is niet enkel omdat hij er zo lang is, maar omdat Oeganda een presidentiële staat is geworden. Er is geen manier om naar transport of landbouw of wat dan ook te kijken zonder de president.’

Lectrr, u hebt in eigen land nog veel personages om uit te kiezen. Maar internationaal is er de terugkeer van Trump in de geopolitiek én in uw cartoons. Hoe voelde die terugkeer?

Lectrr: ‘Ik citeer even een collega-cartoonist die ik net na zijn herververkiezing tegen het lijf liep. Hij zei me: “Als cartoonist ben ik echt blij dat het Trump is, want hij is al een oranje cartoonfiguur in het echt. Maar als mens is het klote." Dat vat het voor mij een beetje samen.’

‘Maar het is volgens mij net omdat we andere middelen hebben geprobeerd en ze niet lijken te werken. We kunnen niet meer de straat op, we kunnen geen petitie indienen bij het parlement en we kunnen niet naar de rechter stappen. Dus wat heb je nog over?’

Memes zijn de nieuwe cartoons

Jullie zijn al even bezig, maar behoren nog steeds tot de jonge cartoonisten. Nemen artificiële intelligentie en memes de rol van cartoonisten over? Zijn jullie de laatsten?  

Lectrr: ‘Nee, ik denk het niet. Als medium is het niet verloren. En de traditie is echt groot. Memes zijn ook ergens nog steeds cartoons, maar de typologie van humor is anders. Het is geen ambachtelijk proces, geen tekenkunst. Misschien is de volgende generatie wat luier of misschien tekent ze niet meer graag?’

‘Anderzijds zitten de academies vol met jonge mensen. Dus ik heb hoop dat het vak niet verloren gaat.’

‘Waar ik meer schrik voor heb: dat wanneer oudere cartoonisten stoppen, hun plekken in kranten, waarvoor decennialang gevochten is, gewoon advertentieruimtes worden.’

‘Sociale media zijn te versnipperd om dat op te vangen. Twitter was vroeger behoorlijk dominant in het politieke debat. Maar sinds Elon Musk vreemde dingen deed met X, is dat gedaan en is dat platform een riool van extreemrechtse trollen, haarspraak en fascistische verwensingen. 

'Wanneer een politicus vroeger iets tweette over een putje in de weg, stond het de volgende dag op de voorpagina van het journaal en werd er dagen over gepraat in talkshows. Maar dat is voorbij.’

Is dat een goede of een slechte zaak?

Lectrr: ‘Ik denk dat het een goede zaak is. Ik denk dat we hier in West-Europa langzaam beginnen te begrijpen dat wat er online gebeurt niet geloofwaardig is. Mensen zijn langzaam aan het terugkeren naar print en zoeken betrouwbare informatie.’

De verkoopcijfers van kranten en magazines geven toch een ander beeld. De toekomst van print wordt geregeld in vraag gesteld.

Lectrr:  'Oh, dat einde van print voorspelden ze 20 jaar geleden al. Toen ik als cartoonist wou beginnen, mailde ik alle cartoonisten in België om te vragen wat ik moest doen. En stuk voor stuk zeiden ze: doe het niet. Cartooning is dood. Maar zie!’ 

‘Ook het idee dat kranten moeilijke tijden doormaken, geloof ik niet. Je moet maar even naar de winstcijfers kijken.’ 

De cynische optimist

Jullie zitten steeds met de neus op de actualiteit. Kijken jullie optimistisch of pessimistisch naar wat komen gaat?

Lectrr: ‘Ik geloof dat de samenleving in grote bewegingen heen en weer slingert. De grootste vrijheden die we in het Westen kennen, werden verworven na de gruwel van de Tweede Wereldoorlog. We hadden dood en vernietiging en de Holocaust nodig om tot het besef te komen dat we universele rechten nodig hadden voor iedereen. Dus ik denk dat we door die chaotische periode van wedergeboorte gaan. Eerst moet de oude wereld sterven voordat de nieuwe wereld tot bloei kan komen, denk ik.’ 

‘En natuurlijk is het makkelijk om te zeggen vanuit een westers standpunt, want die universele mensenrechten waar ik mee opgegroeid ben, waren alleen universeel voor sommigen. Maar ik geloof wel dat als het slecht gaat, het op zijn minst beter kan worden.’ 

In uw recente bundel, From What Died When We Lived, opent u met deze woorden: ‘Aan allen die hun geweten hebben laten sterven terwijl ze leven.’ Is cartooning een manier om het geweten levend te houden?

Spire: ‘Ja, door je uit te spreken, door niet de zwijgende massa te volgen, je niet te laten omkopen. Er zijn veel levenden van wie het geweten dood is. Het geweten is de stem die tot ons spreekt. We moeten principes en waarden beschermen. Die mogen we niet laten sterven.’

Hoe gaat het met uw geweten?

Spire: ‘Ik moet er ook aan blijven werken.’

Lectrr: ‘Ik ben het hiermee eens. Acht miljard mensen, maar het kost veel moeite om menselijk te blijven. Dus teken niet voor mijn persoonlijke redding of geweten, maar ik denk dat ik zonder cartooning een heel, heel boos persoon zou zijn. Ik ben trouwens echt slecht in vechten en boos zijn, mijn scheldwoorden zijn belachelijk, dus toen besloot ik cartoonist te worden.’

Spire: ‘Maar Steven, je kunt de boosheid in je cartoons wel zien.’

Lectrr: ‘Oh, ja, maar ik vermom ze als grappen. Wanneer er iets verschrikkelijks gebeurt, moet je kijken naar de mensen die helpen. Wij cartoonisten zoeken altijd naar de grap.’ 

Spire: ‘Net zoals academici: wij zoeken meteen het onderzoeksprobleem. Maar het betekent ook dat er iets in ons sterft met de tijd. Niet volledig, maar we kunnen soms het gevoel van schok verliezen.’

‘Mijn cartoons richten zich op wat slecht gaat of wat ik beter zou willen zien. Maar als ik met het slechte bezig ben, betekent dat dan dat ik altijd uitkijk naar het slechte nieuws? Wat doet dat met het brein als het blootgesteld wordt aan slecht nieuws?’

Lectrr: ‘Je ziet ook het slechte nieuws in de toekomst voor je. De meeste cartoonisten zijn heel erg goed in het voorspellen van politieke en geopolitieke veranderingen, beter dan politicologen zelf. Het is moeilijk om geen pessimist te worden.’

Spire: 'Je wordt uiteindelijk pessimistisch. Wat iemand ook doet, je probeert te lezen waar het naartoe gaat, wat de ware motieven zijn.’

Hoe vermijden jullie dan om niet ook cynisch te worden? Of hebben jullie dat lot al geaccepteerd?

Spire: ‘Op de een of andere manier is dat onvermijdelijk.’ (lacht)