Kunstenaar Danial Shah: ‘Ik heb niet het privilege om activist te zijn’

Thee

Na deze reis maakte je je eerste langspeelfilm Make it Look Real. Je onderzoekt daarin de wereld van fotostudio's in Quetta die vroeger vol stonden met de handgeschilderde achtergronden, verkleedkleren en echte rekwisieten. Vandaag zijn het digitale collageruimtes geworden. Vanwaar die fascinatie?

Danial Shah: ‘Ik heb tien jaar als fotograaf gewerkt in Pakistan en er werd vaak neergekeken op die fotostudio's omdat ze vooral voor de lagere klasse bedoeld zijn. Maar voor mij zijn het prachtige plekken waar mensen hun verbeelding kunnen uiten. Ik noem het “de fotografie van het verlangen”.’

De film speelt zich volledig af in de studio van Sakhi, op een paar vierkante meter. Jullie zitten er heel dicht, maar op een heel zachte manier bij elkaar. Hoe heb je Sakhi leren kennen?

Danial Shah: ‘Momenteel zijn er nog elf studio's in Quetta. Toen ik opgroeide, waren er een vijftigtal. Ze zijn allemaal aan het verdwijnen. In de buurt van Sakhi's studio hing ik altijd rond met mijn vrienden. En telkens wanneer ik er was, bood Sakhi me thee aan. Als iemand je voor thee uitnodigt, is dat een eer. Chai geeft je tijd om samen door te brengen. Het is een heel belangrijk onderdeel van onze cultuur. Dus die band met Sakhi was er al én hij stond open voor het idee, wat even belangrijk is.’

‘Hij accepteerde me volledig in zijn ruimte, waarin ik al snel acht tot tien uur per dag spendeerde. Het was echte gastvrijheid. Ik was niet langer een vriend of fotograaf, ik was er thuis. Sakhi maakte de film ook echt samen met mij. Hij had zelf veel inspiratie en kwam met voorstellen en vragen.’

En die vragen waren niet altijd even gemakkelijk. Sakhi verdient 0,3 tot 0,5 euro per foto, wat extreem weinig is. En dan vraagt hij naar jouw loon. Hoe oncomfortabel was het voor jou om die gesprekken aan te gaan?

Danial Shah: ‘Ik wilde eerlijk zijn en geen poverty porn-film maken. Hij hielp me om die gesprekken te voeren. Op de vraag naar mijn loon heb ik eerlijk geantwoord, wat hij heel gracieus opnam. Maar toen hij me vroeg hoeveel mijn camera kostte, heb ik wel een zoete leugen verteld. Ik zei hem dat die 600 euro kostte, terwijl hij 3000 euro waard is. Ik wilde hem niet kwetsen. Zijn camera kostte 5 euro.’

‘Ik heb een tentoonstelling en ga naar filmfestivals. Ik word gezien als artiest. Maar hij niet. Terwijl hij zijn vak extreem goed beheerst. Veel van de foto's in mijn expo zijn door hem gemaakt. Het legt ook een scheiding bloot: waarom zou kunst geen onderdeel van alledag kunnen zijn?’

De kolonisator koloniseert meer dan een land

Sakhi bewerkt foto's zodat mensen witter van huidskleur worden. Op de vraag waarom hij dat doet, komt hij niet verder dan ‘omdat mensen dit mooi vinden’.

Danial Shah: ‘Toen ik opgroeide, hield ik ook niet van mijn huidskleur en gebruikte ik ook crèmes die mijn huid witter maakten. Ik vond het net prachtig dat hij mij geen degelijk antwoord kon geven. Het maakt net duidelijk hoe mensen met een donkere huidskleur zich onzeker en inferieur voelen. Hoe ze als een slechter persoon gezien worden, als crimineel.’

‘De kolonisator koloniseert meer dan een land, hij koloniseert ideeën, gedachten en waardeoordelen die je niet meer in vraag stelt. Het is zo geïnternaliseerd dat het normaal is geworden. Dat bewijst Sakhi door zijn foto's te bewerken.'

Sakhi heeft zelf ook dromen om te reizen en vraagt zich luidop af of deze film het hem eindelijk zou toelaten. De film is ondertussen wereldwijd op festivals getoond. Is hij er ooit geraakt?

Danial Shah: ‘Ik het heb geprobeerd, maar het is gewoon onmogelijk gebleken. Veel instituten willen hem niet uitnodigen omdat ze schrik hebben dat hij dan niet meer zal weggaan. Anderen willen wel, maar dan duurt het visaproces weer veel te lang. Veel van de updates deel ik niet met hem. Ik wil hem de pijn besparen.’

‘Omwille van visaproblemen heb ik zelf ook veel vertoningen niet kunnen bijwonen. En als ik kon gaan, mocht mijn familie niet mee. De mensen die het meest voor mij betekenen, zitten nooit in het publiek. De pijnlijke grap is dat de film binnenkort in Pakistan vertoond zal worden en ik niet kan gaan. Alweer vanwege visaproblemen. Sakhi zal er dan wel zijn. Dan zijn de rollen voor een keer omgedraaid.’

Kijk voorbij de lach

Fotograaf, regisseur, filmmaker, wetenschapper, artiest. Hoe zou jij jezelf omschrijven?

Danial Shah: ‘Ik hou van dingen creëren, maar op een toegankelijke manier. Ik wil dat mensen mij en mijn werk begrijpen. Ik hou niet van de term “kunstenaar” als dat betekent dat ik in een bubbel zit waar mensen geen toegang hebben tot het begrijpen van wat ik doe. Als mensen me begrijpen wanneer ze mijn kunst zien, dan kan ik gezien worden als artiest.’

‘Ik wil niet mysterieus zijn, met veel boekreferenties en duizend kunstzinnige connecties. Dat is niet zinvol voor mij. Ik heb een totaal onkunstzinnige achtergrond. Ik ken kunst dus eigenlijk helemaal niet. Kunst is een wereld, een structuur, die heel moeilijk te begrijpen is. Je moet je kennis erover bijna bewijzen. Daar verzet ik me tegen.’

Heb je het gevoel dat je vrijheid hebt in het creëren van je kunst?

Danial Shah: ‘Artistieke vrijheid is niet voor iedereen even toegankelijk. Waar ik vandaan kom, werkt de staat bijvoorbeeld als censuur. Er zijn grenzen aan het artistieke. Voor Make it Look Real moest ik heel veel censureren om mijn familie te beschermen, en om Sakhi te beschermen. Ik heb niet het privilege om een activist te zijn. Sakhi ook niet.’

‘Ook de mobiliteit die bij artistieke vrijheid hoort, heb ik niet. Er is bovendien een soort discrepantie. Het Belgische culturele systeem helpt mij enorm met mijn kunstpraktijk. Ik heb hier beurzen gekregen, geëxposeerd in het FOMU in Antwerpen, er zijn hier veel plekken waar ik mijzelf kan uiten als kunstenaar. Maar tegelijk erkent de staat me niet als kunstenaar. Mijn studie is afgelopen en bij de vernieuwing van mijn visum telt mijn artistieke carrière niet mee. Ik ben een immigrant, een buitenlander. Ook al heb ik exposities gehouden, filmscreenings gehad, het maakt allemaal niet uit. Dat zorgt ervoor dat mijn artistieke vrijheid aan regels is gebonden.’

‘Zelfs mijn relatie met het publiek is hier anders. Het publiek hier is getraind om naar de wereld waar ik vandaan kom te kijken als primitief, als niet beschaafd. Met mijn werk wil ik mensen tot nadenken bewegen. Ik weet dat mensen zullen exotiseren en ja, ze zullen lachen. Maar kan ik hen op het einde die lach in vraag doen stellen? Denkt het publiek nog steeds hetzelfde als de film gedaan is? En maakt die lach je misschien plots oncomfortabel? Je raakt gehecht aan Sakhi, en heel misschien, heel langzaam, begin je de dingen in vraag te stellen. Ik geef je de mogelijkheid om op een andere manier te kijken, voorbij de lach.’

‘Ik heb gesproken over verlangen, over het verlangen van Sakhi, over het verlangen van de mensen in de studio. Ik wil je nu mijn droom vertellen. Als ik mijn paspoort heb, wil ik op de witte manier naar Pakistan gaan. Met een auto, zes maanden onderweg. Ik wil voelen wat een westerse persoon voelt wanneer die zonder al te veel te plannen vertrekt. Dat wil ik kunnen doen. En dan nooit meer terugkeren. Dat is alles.'