‘Nieuws moet prominenter aanwezig zijn in onze digitale levens’

‘In de digitale nieuwswereld wordt het daardoor steeds moeilijker om deze groep te bereiken’, legt Kalogeropoulos uit. Want waar in een analoog tijdperk nieuws de huiskamers binnensijpelde via televisie en radio, is dat vandaag nog amper het geval. Nu zijn het de algoritmes die oppikken wie geen nieuws consumeert, waardoor deze groep steeds meer wordt uitgesloten van het nieuws. Omgekeerd krijgt wie wel interesse heeft niet alleen veel meer maar ook een meer diverse inhoud te zien via zijn socialemediakanalen.

‘Nieuwsmijders kunnen nog altijd regelmatige nieuwsconsumenten zijn.’

Dat is niet noodzakelijk verbonden aan het fenomeen van actief nieuwsmijden, benadrukt Kalogeropoulos. ‘Nieuwsmijders zijn mensen die een bewust standpunt innemen tégen nieuws. Ze kiezen ervoor bepaalde onderwerpen, formats of mediakanalen wel of niet meer te consumeren. Denk aan het mijden van nieuwsberichten waardoor ze zich overladen voelen door informatie of die hen depressief maken. Dit kunnen nog altijd regelmatige nieuwsconsumenten zijn.’

‘Mijn huidige onderzoek richt zich op een groep die eenvoudigweg geen nieuws meer te zien krijgt in zijn feed. Dat blijken vooral jongeren te zijn met een lagere sociaal-economische achtergrond. Ze consumeren weinig tot geen nieuws, maar mijden het niet actief. Ze zijn eerder onverschillig tegenover nieuws en nemen géén standpunt in.’

De vraag waar academici, maar zeker ook journalistieke redacties zich over moeten buigen, is bijgevolg niet of iemand toegang heeft, maar hoe toegankelijk en inclusief het nieuws precies is. ‘De digitaliseringsgolf mag geen luxekwestie zijn.’

Hoe groot is het verschil tussen het analoge en digitale tijdperk?

Antonis Kalogeropoulos: ‘Harde cijfers heb ik niet. Maar mensen met een lage interesse in nieuws, politiek en democratie zijn er altijd geweest. Alleen werden zij in het analoge tijdperk makkelijker bereikt via televisie, radio of persoonlijke gesprekken. Zo had televisie een democratiserend effect, vooral in Noord-Europese landen met onafhankelijke en goed gefinancierde publieke omroepen. Wie geen krant kocht, kwam nog altijd in aanraking met informatie, wachtend op zijn favoriete televisieshow.’   

‘In veel Europese landen is het zo gereguleerd dat er elk uur nieuws moet zijn op radiostations, al is het maar twee minuten. Dat maakt wel degelijk een verschil in het bereiken van mensen zonder nieuwsinteresse.’

‘Recenter onderzoek uit Denemarken laat die dynamiek ook zien. De afgelopen decennia kregen jongeren er veel meer nieuws te zien toen het geprogrammeerd werd tijdens X Factor, een populaire televisieshow.’

Dat was 2016, vandaag is het 2026. Kan lineaire televisie nog wel een rol spelen?

Antonis Kalogeropoulos: ‘Televisie en radio spelen nog steeds een grote rol voor een ouder publiek, maar een jonger publiek consumeert geen lineaire televisie of radio meer, dus daar kunnen we ons niet meer op baseren.’

‘Toen met de komst van kabeltelevisie het aantal televisie- en radiostations toenam, zagen we hoe mensen plots toegang hadden tot honderden stations. Velen daarvan boden geen nieuws meer aan, alleen sport, televisieshows of herhalingen ervan. Zo kwamen kijkers met minder interesse in nieuws en politiek in steeds mindere mate in aanraking met de actualiteit.

‘Vandaag is de keuze nóg groter wat media en entertainment betreft. Er is een oneindige consumptie mogelijk van content via YouTube, Netflix en Spotify waar nieuwsinformatie zich nog maar zelden bevindt.’

Sociale media zijn we gaan associëren met ideologische bubbels waarin je alleen te zien krijgt wat je eigen overtuiging bevestigt. Zitten mensen die geen of weinig nieuws te zien krijgen ook in zo’n bubbel?

Antonis Kalogeropoulos: ‘Onderzoek toonde aan dat sociale media ideologische bubbels net helpen doorbreken, omdat mensen met diverser nieuws in aanraking komen. Maar behalve de horizontale kloof tussen links en rechts is er ook een verticale kloof, die van even groot belang is en niet zozeer met polarisatie te maken heeft. Het gaat om het onderscheid tussen mensen die om nieuws, politiek en democratie geven en zij die dat niet doen.’

‘De eerste groep, die meer nieuws en politieke informatie te zien krijgt, komt minder in aanraking met misinformatie. Ze worden op sociale media overspoeld met informatie, die vaak ook nog eens uit verschillende, ook extreme, standpunten bestaat. Ze zien veel verschillende meningen, consumeren veel nieuws en betalen ervoor, om zogenaamde “goede” democratische burgers te zijn.’

‘Maar als iemand nooit klikt of blijft hangen bij nieuwsitems, pikt het algoritme dat op en wordt die niet meer bediend met nieuws. Er ontstaat een algoritmische identiteit die soms wel maar soms ook niet dicht staat bij de “echte” interesse van die persoon. Bijvoorbeeld: geen nieuws, alleen sport, make-up en wellness. Die groep krijgt bijgevolg nooit informatie die ze anders zelf ook niet gaan zoeken.’

‘Dat informatie enkel nog belandt bij mensen met grote interesse en helemaal niet bij de rest is een veel groter probleem dan de opdeling tussen links en rechts. Het stemt me ongerust voor onze democratie.’

Hoezo?

Antonis Kalogeropoulos: ‘We hebben allemaal toegang tot informatie, maar sommigen gebruiken die nooit. Ik ben bang dat een deel van de bevolking niets ziet. Het gaat zeker om een minderheid, maar ik vrees dat die minderheid steeds groter wordt.’

‘Sociale media vergroten alleen een probleem met meer structurele oorzaken. Er is een gebrek aan vertrouwen en pessimisme. Er waren en zijn zoveel crisissen – de pandemie, inflatie, oorlogen, autoritarisme – aan de gang dat mensen zich machteloos voelen.’

‘De kans is groot dat deze mensen niet gaan stemmen, minder geïnformeerd stemmen of verkeerd geïnformeerd worden. Ze koppelen zich los met wat gaande is in de wereld, keren in zichzelf en zijn alleen nog begaan met wat zich in hun eigen kleine wereld en dichte kring afspeelt. Dat kan een vruchtbare grond zijn voor ondemocratische krachten.’

U pleit daarom voor meer toegankelijke en inclusieve nieuwsformats. Nieuws volgen moet voor ons allemaal mogelijk zijn ongeacht opleiding, leeftijd of inkomen. Welke rol is daarin weggelegd voor journalistieke redacties?

Antonis Kalogeropoulos: ‘Voor nieuwsorganisaties is dit een zeer harde realiteit in een harde omgeving, want algoritmes zijn een zwarte doos en veranderen voortdurend. Nu TikTok in de VS in handen komt van een ander bedrijf, gaat ook dat mogelijk invloed hebben op het algoritme van dat platform.’

‘We zagen ook hoe Facebook al meermaals zijn relatie met de media abrupt veranderde. Er is geen makkelijke formule of winnende strategie. Maar nieuwsorganisaties kunnen het zich niet permitteren om vandaag niet aanwezig te zijn op sociale media, omdat mensen daar nu hun tijd spenderen.’

‘Over de strategie kan worden gediscussieerd, maar nieuwsorganisaties moeten daar zijn waar hun publiek is. Vandaag, in het platformtijdperk, is dat nog meer gefragmenteerd. En jonge mensen spenderen veel tijd aan korte video’s op TikTok, YouTube Shorts en Instagram.’

‘Buiten de digitale wereld heb ik helaas de indruk dat steeds meer nieuwsmedia zicht richten op de middenklasse en niet rekenen op publieken die weinig nieuws zien.’

‘Natuurlijk mogen we niet brengen wat die platformen willen. Het is helaas asymmetrisch omdat ze meer macht hebben dan eender welke nieuwsorganisatie in de wereld.’

U vermeldt ook kritiek uit uw onderzoeksveld: dat journalistiek vasthoudt aan gedateerde normen waardoor journalisten weinig voeling hebben met potentiële consumenten.

Antonis Kalogeropoulos: ‘Het aanpassingsvermogen van redacties aan de digitale wereld is soms een pijnlijk verhaal geweest. Decennialang was hun werkwijze de winnende strategie, dus waarom zouden ze die aanpassen? Buiten de digitale wereld heb ik helaas de indruk dat steeds meer nieuwsmedia zicht richten op de middenklasse en niet rekenen op publieken die weinig nieuws zien.’

‘Voor Reuters Institute for the Study of Journalism schreef ik mee aan enkele rapporten over de koerswijziging naar video. Organisaties die in het digitale tijdperk tot stand kwamen, zoals AJ+ of NowThis, waren daarin het sterkst, net omdat ze ongebonden waren aan specifieke normen die al decennialang golden. Ook kranten deden het beter dan televisiekanalen, omdat die nog niet wisten hoe video te maken, dus die volgden een meer radicale werkwijze.’

Welke rol kan EU-wetgeving spelen? Regulering zoals die er voor televisie en radio is, bevindt zich in een nationale context, maar techbedrijven opereren internationaal.

Antonis Kalogeropoulos: ‘Regulering kan niet anders dan op een Europees niveau tot stand komen. Collectief is de EU een grote markt en de Digital Services Act toont dat het kan. Dat richt zich nu op misinformatie en contentmoderatie, wat ook belangrijk is, maar nieuws centraal stellen zou een andere pijler moeten zijn. Alleen zien we dat nu niet.’

‘We moeten manieren vinden om platformen ertoe te bewegen om EU-regulering toe te passen. Een voorbeeld: browsers zouden zo kunnen worden ingericht dat de homepage van een nieuwsorganisatie standaard wordt getoond. Ook platformen als Apple TV of Android TV zouden ertoe bewogen kunnen worden om openbare omroepen centraal zichtbaar te maken, of toch tenminste in vrije democratische landen.’

‘Makkelijk is dat niet, ook omdat er in sommige EU-landen geen sprake meer is van een vrije pers en misinformatie dan ook van overheden en publieke omroepen kan komen. Maar het is het waard om te proberen, zodat het nieuws prominenter aan bod komt in onze digitale levens.’

Met de steun van