‘Wereldburgerschapseducatie is de complexiteit van de wereld proberen vatten’

Wereldburgerschap is een doelstelling die is opgenomen in de SDG 4 over onderwijs. Die Sustainable Development Goals, of duurzame ontwikkelingsdoelen, werden in 2015 door alle 193 lidstaten van de Verenigde Naties aangenomen. Maar wat wereldburgerschap precies betekent, hangt af van aan wie je het vraagt.

‘De moeilijkheid met dit soort termen is dat het een dusdanig containerbegrip is geworden dat als je er een definitie van zoekt, je er duizenden verschillende vindt’, zegt Bieke Vandamme. Zij is docente lerarenopleiding voor de educatieve bachelor Kleuteronderwijs aan de Arteveldehogeschool, gaf vijf jaar les in Zuidoost-Azië en werkte zeven jaar als coördinator wereldburgerschapseducatie voor VIA Don Bosco, een ngo voor internationale samenwerking. Een experte in de materie, zeg maar.

Op zoek naar een betrouwbare definitie vinden we op de website van de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking de volgende: ‘Wereldburgerschapseducatie (WBE) is een transformatieve vorm van onderwijs die analyse van mondiale vraagstukken mogelijk maakt en initiatieven van het maatschappelijke middenveld ondersteunt en begeleidt om een eerlijkere, duurzamere wereld op te bouwen voor alle mensen maar ook voor andere levende wezens. Dit soort denken is essentieel in het licht van de multi-crisis van de 21ste eeuw, die kunnen leiden tot verlies van houvast en een gevoel van terugtrekking. Voor WBE zijn crisissen gelegenheden om na te denken over de complexiteit en onderlinge afhankelijkheid van mondiale kwesties.’

Klopt die definitie voor u? Kunt u zich daarin vinden?

Bieke Vandamme: ‘Ja, die definitie klopt zeker. Het is trouwens best een recente term. Toen ik me in 2014 met de materie ging bezighouden, hadden we het nog over “ontwikkelingseducatie” en “mondiale vorming”. Dat is dan getransformeerd naar “wereldburgerschapseducatie”. En daar gaat het echt wel over: hoe kunnen we de complexiteit van de wereld vatten, en hoe gaan we er dan mee om?’

‘De Unesco heeft het vaak over het kennisaspect, over attitudes en vaardigheden. Ik heb het liever over het begrijpen, verbinden en engageren. Het leren begrijpen hoe de wereld in elkaar zit, begint al bij kleuters, gaat door naar leerlingen, studenten en ten slotte naar volwassenen.’

Niet in een vakje te stoppen

En die wereldburgerschapseducatie maakt deel uit van de opleiding die u aanbiedt?

Bieke Vandamme: ‘Inderdaad. Wij leiden onze studenten op tot kwaliteitsvolle, sterke kleuterleerkrachten. Daarvoor hebben we binnen onze opleiding de programmalijn Samen school maken in de samenleving. Die gaat over maatschappelijk betrokken onderwijs en hoe we ervoor kunnen zorgen dat de toekomstige leerkrachten zelf wereldburgers zijn. Maar ook hoe ze dat in hun onderwijs kunnen implementeren.’

‘Toen we de term “mondiale vorming” nog gebruikten, wilden we de wereld in de klas brengen. Maar vandaag zien we dat we die wereld niet meer in de klas moeten brengen, want die zit er al. Kleuters komen naar school met complexe vraagstukken over Palestina, de opwarming van het klimaat, de bosbranden, maar ook over sociale ongelijkheid en migratie. Dat zijn allemaal thema’s die binnenkomen en dus vinden we het belangrijk dat we daar in de lerarenopleiding mee aan de slag gaan.’

Hoe gaat dat praktisch in zijn werk? Gebeurt dat vakoverschrijdend of is het een apart vak?

Bieke Vandamme: ‘Beide. De programmalijn is uitgespreid over de drie opleidingsjaren. Maar er is ook het vak Global Awareness, waarin er geleerd wordt over systeemdenken en machtsverhoudingen. Daarbij zoomen we in op verschillende thema’s, zoals sociale ongelijkheid, genderongelijkheid, migratie, klimaat en biodiversiteit.’

‘In het derde jaar is er dan een sluitstuk waarbij studenten zich via community service learning moeten engageren voor een organisatie die zich inzet voor maatschappelijk kwetsbare groepen. We vinden het belangrijk dat ze zich daarvoor inzetten omdat hun blik op de samenleving erdoor verbreedt.’

‘Wereldburgerschapseducatie is ingebed in de vakken maar zit evenzeer in de manier waarop we lesgeven. Want eigenlijk kun je het niet in een vakje stoppen. Je moet de manier waarop je lesgeeft ernaar vormen, of dat nu gaat over wiskunde, Nederlands, aardrijkskunde of geschiedenis. Ook competenties als kritisch denken, actief luisteren, empathisch zijn, perspectiefwisseling, leren of kunnen samenwerken met elkaar, zijn zaken die verbonden zijn met wereldburgerschap, maar kunnen ook op andere vlakken worden ingezet.’

Waar willen we naartoe met het onderwijs?

Minister van Onderwijs Zuhal Demir (N-VA) hervormt de lerarenopleiding drastisch en ontwikkelingssamenwerking is wereldwijd in een diepe crisis verzeild geraakt. Wordt het niet heel moeilijk om met wereldburgerschapseducatie aan de slag te gaan als je nergens nog steun krijgt?

Bieke Vandamme: ‘Dat we nergens nog steun krijgen is te scherp geformuleerd. Er zijn in Vlaanderen altijd twee grote spelers geweest: het onderwijs en het middenveld. Er zijn veel verschillende ngo’s die zich inzetten voor vormingen en projecten en initiatieven voor jongeren in de vrije tijd. Dat segment, en alles wat met ontwikkelingssamenwerking te maken heeft, staat ontzettend onder druk.’

‘Dat voelen wij. De subsidies voor milieuzorg op school (MOS) zijn stopgezet, op de werking van het Duurzaam Educatiepunt is fors bespaard en grote spelers als Studio Globo en de VVOB, delen in de klappen. Dat is een aderlating. Die organisaties zullen nieuwe keuzes moeten maken. De grote vraag zal zijn waarvoor ze nog subsidies zullen krijgen en welke taal ze daarvoor van de overheid zullen moeten spreken.’

En wat met het onderwijs?

Bieke Vandamme: ‘De minister werkt aan een grondige hervorming van de lerarenopleiding, door een gemeenschappelijk kerncurriculum uit te werken met meer nadruk op (vak)didactiek, vakinhoud en klasmanagement. Dat is belangrijk, maar het risico bestaat dat de leerkracht opnieuw vooral binnen de vier muren van de klas belandt, terwijl die ook met ouders werkt, deel uitmaakt van een buurt en zelf cultuurparticipant en wereldburger is. Dat onderdeel is nu minder sterk aanwezig in de nieuwe startbekwaamheden voor leerkrachten.’

Staat die hervorming van de lerarenopleiding dan niet haaks op de definitie van wereldburgerschapseducatie van de federale overheid?

Bieke Vandamme: ‘Het staat in ieder geval niet expliciet in de hervorming. Er wordt wel verwezen naar hoe de leerkracht moet omgaan met diversiteit en hoe die maatschappelijke verantwoordelijkheid moet geven, maar het is zeker geen focus. Ondanks de voorliefde van de Vlaamse overheid voor toetsen zoals het PISA-onderzoek, blijkt dat ook uit het feit dat Vlaanderen in 2016 voor het laatst deelnam aan de International Civic and Citizenship Education Study (ICCS) naar burgerschapscompetenties. Dat was geen prioriteit. Voor het onderzoek van 2027 heeft Demir ook al aangekondigd er niet aan te zullen deelnemen. Haar prioriteit ligt op wiskunde en Nederlands.’

‘Dat zijn toch signalen waar ik me zorgen over maak. Want waar willen we naartoe met ons onderwijs? Gaat het over het behalen van goede resultaten en het voorbereiden op de arbeidsmarkt? Of gaat het ook over mensen voorbereiden om deel te nemen aan een sociaalrechtvaardige, democratische en duurzame samenleving?’

‘Burgerschapseducatie staat wel in de nieuwe minimumdoelen voor het basisonderwijs. Maar dat is, zoals het woord zelf zegt, het minimum. De klimaatopwarming is dan weer geen kennisdoel. Gelukkig gaan de onderwijskoepels daar wel mee om, al mocht het wat meer zijn. Er wordt enorm gefocust op dat kennisrijk curriculum, maar de grote vraag is of er genoeg ruimte zal zijn voor dialoog, samenwerkingsprojecten en maatschappelijke vraagstukken.’

En of daar middelen voor zullen zijn?

Bieke Vandamme: ‘Inderdaad. Want er werd daarvoor altijd naar de ngo’s gekeken, maar als die er niet meer zijn, wie zal het dan doen? Het jammere is dat wereldburgerschapseducatie geen vak is. Niemand draagt er verantwoordelijkheid voor en dat is een valkuil. Al merk ik dat de leerkrachten die wij opleiden het wel oppakken. Maar binnen de lerarenopleiding wordt er bijvoorbeeld ook beknibbeld op die lijn Samen school maken in de samenleving. We zullen het moeten doen met de ruimte die we hebben. En dat begrijp ik niet. Waarom wordt daarop beknibbeld in deze tijden van polarisatie, klimaatverandering en oorlogen? Het is voor jongeren heel complex om daarmee om te gaan. Als we in het onderwijs daar niet de nodige ruimte en tijd aan geven, wat zullen dan de kosten zijn voor onze samenleving?’

Meer interculturele dialoog

Volgens de minister van Onderwijs, én haar voorganger, zouden we nochtans net meer aandacht moeten hebben voor de Vlaamse cultuur.

Bieke Vandamme: ‘Mijn argument daartegenover is dat er niets sterkers is dan een interculturele dialoog om meer te begrijpen over je eigen Vlaamse cultuur. Want het is pas als je dat doet dat je stilstaat bij waarom iets typisch Vlaams is, of bij waarom wij de dingen doen zoals we ze doen. Studenten of leerlingen worden verplicht om er bij interculturele ontmoetingen vragen bij te stellen. Ze kunnen gemakkelijk zeggen of we een koning hebben of niet, maar hoe onze verkiezingen georganiseerd worden, of hoe onze afvalophaling eruitziet zijn zaken die voor ons vanzelfsprekend zijn, maar waar je toch over moet nadenken als je er een vraag over krijgt.’

‘Wereldburgerschapseducatie en het kennisrijk curriculum is geen of-ofverhaal. In wereldburgerschapseducatie zit een heel grote kenniscomponent. Het is daarbij belangrijk hoe je die kennis gaat inzetten om te werken aan sociale rechtvaardigheid. Maar het is even belangrijk om na te denken over welke kennis we gebruiken, wie die bepaalt, en welke stemmen er ontbreken.’