Vertrouwen in de wetenschap daalt – vooral waar mensen zich uitgesloten voelen

Voor het onderzoek, dat resulteerde in de ‘Wellcome Global Monitor 2026’, werden vorig jaar meer dan 140.000 mensen uit 140 landen bevraagd. Daaruit blijkt dat hun vertrouwen in de wetenschap onder het niveau van vóór de coronapandemie is gedaald.

Om de verschuivingen goed in kaart te brengen, werden de resultaten van een soortgelijke bevraging uit 2018, 2020 en 2025 in 108 landen naast de nieuwe resultaten gelegd. Daaruit blijkt dat het percentage respondenten dat minstens ‘enig vertrouwen’ in de wetenschap heeft, is gedaald van 77 procent in 2018 naar 72 procent in 2025. Tijdens de Covid-19-pandemie in 2020 scoorde dat vertrouwen nog 80 procent.

Het aantal mensen dat aangaf ‘weinig’ of ‘geen vertrouwen’ in de wetenschap te hebben steeg van 13 procent in 2018 en 2020 naar 19 procent in 2025.

Dalend vertrouwen

Uit het recentste onderzoek blijkt dat ook het vertrouwen in wetenschappers zelf afneemt. Het percentage dat aangeeft ‘veel vertrouwen’ in wetenschappers te hebben, is vorig jaar gedaald tot 32 procent, tegenover 34 procent in 2018 en 43 procent in 2020.

‘Er is geen sprake van een crisis of een totale ineenstorting’, zei Mark Henderson, uitvoerend directeur Bedrijfszaken bij Wellcome, bij de presentatie van de resultaten op de World Health Summit in Berlijn op 12 oktober. ‘Er is een stevige basis van vertrouwen. Maar er zijn ook verschuivingen en onder de oppervlakte schuilt kwetsbaarheid.’

De resultaten wijzen op een groeiende kloof tussen de verwachtingen die mensen hebben van de wetenschap en hun persoonlijke ervaringen met de voordelen ervan. Vertrouwen in de wetenschap scoort ook lager onder mensen die het financieel moeilijk hebben en hoger bij zij die blijk geven van vertrouwen in hun plaatselijke zorginstellingen.

In totaal geeft 26 procent van de respondenten aan dat ze ‘veel vertrouwen’ in de wetenschap hebben. Bij de groep mensen die zeggen dat ze de ziekenhuizen en andere gezondheidscentra in hun landen vertrouwen, stijgt het algemene vertrouwen in de wetenschap tot 43 procent.

Problemen oplossen

Wereldwijd heeft 39 procent van de mensen die aangeven comfortabel te leven ‘veel vertrouwen’ in de wetenschap, tegenover 20 procent van wie het financieel moeilijk heeft.

‘Mensen zeggen: “mijn leven is zwaar, en hoewel ik weet dat de wetenschap dit kan oplossen, gebeurt dat niet. Dus heb ik er geen vertrouwen in”’, verklaart Evelyn Gitau, wetenschappelijk directeur bij de Science for Africa Foundation de resultaten.

Opvallend is wel dat de opvattingen sterk uiteen lopen over wie er baat heeft bij wetenschappelijk onderzoek. Zo geeft 81 procent van de respondenten aan dat de wetenschap ten goede komt aan mensen zoals zijzelf, maar op landelijk niveau vindt slechts 36 procent dat wetenschap het beste voorheeft voor iedereen in hun land. Een op de vijf zegt zelfs dat de wetenschap maar heel weinig mensen ten goede komt.

‘Het onderzoek laat zien dat we meer moeten doen dan mensen enkel maar over de voordelen vertellen’, zegt expert Wetenschapscommunicatie John Besley van de Michigan State University. ‘Om vertrouwen op te bouwen, moeten wetenschappers laten zien dat ze luisteren, integer handelen en onderzoek doen dat inspeelt op reële behoeften.’

Volgens Philippa Michael, chef Publieke Initiatieven bij Wellcome, moeten we vertrouwen niet zomaar verwachten of vragen. ‘We moeten het verdienen’, zegt ze. ‘Dat vergt een langetermijninspanning. vertrouwen verdienen is niet vanzelfsprekend, noch kan het worden gevraagd in het midden van een crisissituatie.’

Afrika

Belangrijke nuance is dat de wereldwijde gemiddelden soms stevige regionale verschillen verhullen. Zo bleef de toename in vertrouwen die elders tijdens de pandemie zichtbaar was, bijvoorbeeld grotendeels uit in sommige delen van Afrika.

‘De pandemie heeft de koers voor ons eigenlijk niet veranderd’, bevestigt Gitau. Ze wijst op belangrijke obstakels zoals tekorten van het BCG-vaccin tegen tuberculose en de ongelijke toegang tot Covid-19-vaccins.

Ze zag in Kenia bijvoorbeeld dat mensen moeilijkheden ondervinden om online te registreren, naast bevoorradingsproblemen die samenhingen met de wereldwijde verdeling van vaccins. ‘Dat verlies aan vertrouwen heeft niets te maken met gebrekkige communicatie. Het heeft zelfs niets te maken met opleiding of zo, maar komt hierop neer: als het zo moeilijk is om aan vaccins te komen, dan zijn ze blijkbaar niet voor ons bedoeld – en dan voorziet de wetenschap duidelijk niet in onze behoeften.’

Volgens Gitau komt scepsis dus vaak voort uit frustratie over de factoren die de onderzoeksagenda’s bepalen, eerder dan vanuit twijfel aan de wetenschap zelf.

‘Het is dus niet dat mensen denken dat wetenschap niet werkt, ze vragen zich af waar de prioriteiten liggen’. Dat is de reden waarom ze het belang van lokaal onderzoek en lokale verwevenheid zo benadrukt, naast het in lijn brengen van wetenschappelijke fondsen met Agenda 2063 van de Afrikaanse Unie.

Midden-Oosten

Soortgelijke spanningen zijn ook merkbaar in het Midden-Oosten, waar landen onderling sterk van elkaar kunnen verschillen wat betreft investeringen in onderzoek, politieke stabiliteit en toegang tot wetenschappelijke innovaties.

‘Saoedi-Arabië en de VAE investeren fors in kunstmatige intelligentie en wetenschappelijk onderzoek, terwijl landen als Jemen, Syrië, Irak en Palestina kampen met ernstige instabiliteit’, zegt Tarek Kabil, emeritus hoogleraar Biotechnologie aan de Universiteit van Caïro en hoofdauteur van het hoofdstuk over de Arabische staten in het UNESCO-wetenschapsrapport.

‘Zo’n ongelijkheden kunnen het vertrouwen ondermijnen bij mensen die zich niet betrokken voelen bij wetenschappelijke vooruitgang’.

Een land als Algerije is een illustratie van hoe vertrouwen en de perceptie van de voordelen van onderzoek in tegengestelde richtingen kunnen evolueren. Tussen 2018 en 2020 nam het vertrouwen toe, om vervolgens in 2025 weer af te nemen, terwijl het percentage mensen dat gelooft dat onderzoek de meeste mensen ten goede komt, bleef stijgen en het wereldwijde gemiddelde overtrof.

Kabil zegt dat onderzoek in de regio vaak geen connectie vindt met het beleid, dat de communicatie daarrond ook onvoldoende transparant is en dat wetenschap soms politiek wordt ingezet om onduidelijke beslissingen van de overheid te rechtvaardigen.

Zonder transparantie en betrokkenheid van de bevolking lopen instellingen het risico om een vacuüm te laten ontstaan dat wordt ingevuld door desinformatie en geruchten op sociale media, waarschuwt Kabil.

Latijns-Amerika

In Latijns-Amerika zien we dat het vertrouwen in de wetenschap sterk uiteenloopt per land. In Brazilië steeg het percentage mensen dat op zijn minst enig vertrouwen in de wetenschap uitsprak van 64 procent in 2018 naar 74 procent in 2025, na een piek van 76 procent in 2020.

In Chili bereikte het vertrouwen in 2020 81 procent, waarna het in 2025 daalde tot 63 procent.

Carmelo Polino, docent aan de Universiteit van Oviedo in Spanje, deed onderzoek naar de perceptie van de wetenschap in heel Latijns-Amerika, en ziet in de daling ‘geen teken van een brede vertrouwenscrisis’.

Uit recente nationale enquêtegegevens in Chili blijkt ook dat een groot percentage van de bevolking nog steeds verwacht dat wetenschap en technologie in de toekomst aanzienlijke voordelen zullen opleveren, zegt Polino.

Over de bevindingen van de Global Monitor zegt hij: ‘We mogen dergelijke terughoudendheid niet verwarren met een afwijzing van de wetenschap. Mensen kunnen de autoriteit van wetenschappelijke kennis erkennen en tegelijkertijd vraagtekens plaatsen bij de manier waarop zij zelf de voordelen ervan ervaren.’

Volgens Polino is de uitdaging hoe wetenschap toegankelijker, participatiever en maatschappelijk relevanter kan worden gemaakt, in een regio die wordt gekenmerkt door ongelijkheid.

Wellcome plant in het najaar van 2027 de publicatie van kwalitatief onderzoek over de factoren die het vertrouwen in geselecteerde landen beïnvloeden. Het onderzoek zal de ervaringen en percepties achter de onderzoeksresultaten dieper verkennen.

Deze analyse is eerder verschenen bij IPS-partner SciDev.