“‘‘Waarom de overheid journalistiek moet ondersteunen’’

Het Comité van Ministers van de Raad van Europa publiceerde in februari 2019 een uitgebreide verklaring over de financiële duurzaamheid van kwaliteitsjournalistiek in het digitale tijdperk. Daarin roepen de lidstaten van de Raad, waaronder België, op om kwaliteitsjournalistiek te erkennen als een publiek goed en ook financieel te ondersteunen.

De Raad noemt in het bijzonder onderzoeks-, regio- en grensoverschrijdende journalistiek. Daarnaast wijst ze op het risico van mediaconcentratie voor nieuwsdiversiteit en op het belang van nieuwe, innovatieve nieuwsorganisaties.

De OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) publiceerde overigens al in 2010 een rapport, The Evolution of News and the Internet, waarin ze haar twijfels uitte of de productie van kwaliteitsvol en pluralistisch nieuws enkel nog aan de markt kon worden overgelaten.

Sinds de dooreenschudding van het media-ecosysteem en de ineenstorting van de traditionele verdienmodellen hebben intussen ook grote techbedrijven als Meta en Alphabet ondersteuningsprogramma’s voor nieuwsmedia gelanceerd. Ook diverse filantropische organisaties en donoren financieren journalistieke initiatieven.

Die internationale middelen geraken maar sporadisch tot bij de kwaliteitsjournalistiek in Vlaanderen. Bovendien sturen die partijen daarmee de journalistieke agenda zonder dat ze daarover publieke verantwoording moeten afleggen. Die agenda is overigens soms wispelturig (en dus niet duurzaam), stelt bepaalde eisen die niet altijd het publieke belang dienen, en heeft al een merkbare invloed op hoe journalistiek bedreven wordt, aldus academisch onderzoek uit 2019.

Onafhankelijke en pluralistische media vormen de hoeksteen van een democratische samenleving en de duurzaamheid van de journalistiek is essentieel om inhoud van hoge kwaliteit aan de burgers te blijven bieden, aldus de experten groepen inzake fake news en desinformatie in hun rapporten voor de EU en de Belgische minister van Digitale Agenda in 2018.

Om desinformatie tegen te gaan moet langs zo veel mogelijk ‘entry points’ (dus niet slechts één kanaal) kwaliteitsjournalistiek het media-ecosysteem binnendringen. Pluriformiteit en differentiatie in doelgroep zijn daarbij cruciaal.

In 2018 publiceerde het Nederlands Stimuleringsfonds voor de Journalistiek een rapport Eén taal, meer stemmen – Journalistiek, innovatie en samenwerking in Nederland en Vlaanderen. Een commissie onder leiding van emeritus-hoogleraar journalistiek Jo Bardoel deed onderzoek naar journalistieke innovatie in Nederland en Vlaanderen. De commissie, die behalve Bardoel ook bestond uit Leen d’Haenens, Andra Leurdijk en Dirk Vanhegen, sprak daarvoor met media-experts uit beide landen.

De onderzoekers presenteerden zes aanbevelingen voor media en overheid. Een daarvan is dat de overheid journalistieke infrastructuur en innovatie moet ondersteunen. ‘De overheid zou niet langer media of bedrijven in het algemeen moeten steunen, maar zich moeten richten op een gezonde, gevarieerde journalistieke infrastructuur. Daarbij moet er veel aandacht zijn voor journalistieke disciplines die minder geld in het laatje brengen, maar wel veel maatschappelijke impact hebben, zoals onderzoeksjournalistiek en regionale journalistiek. De commissie raadt ook aan dat er een Vlaams Stimuleringsfonds voor de Journalistiek komt.’

De Strategische Adviesraad voor Cultuur, Jeugd en Media (SARC) presenteerde (dd. 15/02/2024) in haar memorandum aanbevelingen ten aanzien van de sectoren: ‘Het complexe en diverse ecosysteem dient gestimuleerd. (…) Voorzie afdoende publieke financiering voor het VAF Gamefonds en het Fonds Pascal Decroos (onder meer door de indexering van de middelen) alsook voor de publieke omroep en regionale omroepen’.

In een onderzoek in opdracht van Vlaams-Nederlands huis deBuren formuleerde Selma Franssen (april 2025) onder meer de volgende conclusies: ‘Bijna alle stakeholders benoemen dat er in Vlaanderen de meeste behoefte is aan extra ondersteuning van onderzoeksjournalistiek. Het aantal fondsen en hun budgetten zijn in Nederland een veelvoud van het aanbod in Vlaanderen. Ook heeft Nederland een Investeringsfonds voor de Journalistiek dat aan de wieg stond van heel wat onderzoeksjournalistieke collectieven in Nederland, terwijl de Vlaamse tegenhanger opgeheven is. In Nederland zijn er meerdere onderzoeksjournalistieke collectieven actief die kwalitatieve onderzoeksjournalistiek maken en daarmee rendabele businessmodellen uitbouwden.’

Ook Vlaams minister van Brussel en Media Cieltje Van Achter hield een pleidooi in haar beleidsnota voor ondersteuning van journalistiek: ‘Minstens zo belangrijk is de nood aan kwaliteitsvolle journalistiek. Vrijheid van pers, vrije meningsuiting en onafhankelijke (onderzoeks)journalistiek zijn essentieel voor goed geïnformeerde burgers en een sterke democratie. In een tijdperk waar desinformatie alomtegenwoordig is, dient kwalitatieve journalistiek als een baken van waarheid en objectiviteit. De ondersteuning van journalisten, hun veiligheid en belangen speelt een cruciale rol in het handhaven van de principes van een vrije pers en het waarborgen van de integriteit van de journalistiek.’

Ook in haar Rapport Mediaconcentratie in Vlaanderen 2025 stelt de Vlaamse Regulator voor de Media dat de Vlaamse mediasector zich op een kantelpunt bevindt: ‘Internationale giganten en digitalisering zetten de sector financieel onder druk en bedreigen de lokale diversiteit.’

De vraag is wanneer Vlaanderen eindelijk de stap zet die al lang had moeten worden gezet.

Het is daarom belangrijk dat ook de overheid investeert in verdiepende, diverse en lokale journalistiek. Daarbij is het echter cruciaal dat er een buffer staat tussen de politieke overheid, die de middelen voorziet, en de journalistiek, die kritisch en onpartijdig te werk moet kunnen gaan.

Daartoe is een fonds een ideaal instrument. De overheid stelt zo’n fonds bepaalde beleidsdoelstellingen voorop, en voorziet daar middelen voor. De toewijzing van die middelen aan specifieke projecten, journalisten of organisaties, wordt echter onafhankelijk door het fonds uitgevoerd: de overheid wordt niet betrokken bij het adviserings- en beslissingsproces over de subsidieaanvragen.

De vraag is niet langer óf de overheid journalistiek moet steunen. Dat debat is al lang gevoerd, en de conclusie staat vast. De vraag is wanneer Vlaanderen eindelijk de stap zet die al lang had moeten worden gezet.