“‘‘We moeten stoppen met opgelucht adem te halen’’

Twee weken geleden schrok Europa op van de verkiezingen in een Duitse deelstaat met 2,1 miljoen inwoners. De extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD) haalde in Saksen-Anhalt 43,8 procent van de stemmen. De grote CDU bleef steken op 17,2 procent, het slechtste resultaat ooit voor de partij van bondskanselier Merz in die deelstaat.

AfD haalde net geen absolute meerderheid. Het is zover gekomen dat we opgelucht ademhalen wanneer extreemrechts ‘slechts’ een grote overwinning boekt en niet meteen een absolute meerderheid behaalt.

Op 20 september was Mecklenburg-Voor-Pommeren aan de beurt. Ook daar werden de politieke verhoudingen volledig door elkaar geschud. De sociaaldemocraten, traditioneel de grootste partij in deze deelstaat, verloren ‘slechts’ 4 procent. Maar de CDU werd gedecimeerd en zakte onder de kiesdrempel.

Voor het eerst ooit zal die volkspartij niet eens meer in het deelstaatparlement zetelen. AfD schoot daarentegen als een raket omhoog.

Politieke centrum loopt leeg

Democratische partijen houden wel nog voldoende zetels over voor een meerderheid. En bij de verkiezingen in de deelstaat Berlijn werd de socialistische partij Die Linke de grootste met 26 procent van de stemmen, vooral dankzij hoogopgeleide twintigers en dertigers in het centrum van de hoofdstad, en met een verkiezingsprogramma dat betaalbaar wonen en een halt aan bezuinigen op sociale voorzieningen beloofde.

Kunnen we dus ook nu weer opgelucht ademhalen? Ja, en neen.

Ja, want Duitsland is zwaar aan het politiseren. Tienduizenden Duitsers die bij eerdere verkiezingen niet gingen stemmen, hebben nu wél gestemd, en ze deden dat massaal voor Die Linke en AfD. 40 procent van de Die Linke-kiezers en bijna de helft van de AfD-kiezers in Berlijn waren zo'n vroegere Nichtwählende (niet-stemmers). Deelname aan de democratie is een goede zaak.

Maar toch vooral neen, want Duitsland is zwaar aan het polariseren. Het politieke centrum is aan het leeglopen. Het uitgesproken socialistische Die Linke is de partij voor de jongere, opgeleide bevolking van de Duitse grootsteden aan het worden, terwijl het extreemrechtse AfD elders de volkspartij aan het worden is.

Vooral dat laatste is zorgwekkend. Ook in het voormalige West-Duitsland is AfD aan een opmars bezig. Bij de verkiezingen in de deelstaten in Rijnland-Palts en Baden-Württemberg in maart haalde AfD geen percentages rond de 40 procent, maar groeiden ze wél telkens met zo'n 10 procent.

Deze trend was al zichtbaar bij de Bondsdagverkiezingen van februari 2025. Vele kiezers vinden het juist goed dat de traditionele centrumpartijen verschrompelen, ze dragen immers een verpletterende verantwoordelijkheid en er mag wel eens iets veranderen in de politiek. Maar coalitievorming zal ingewikkelder worden, en de politiek nog instabieler. En dat in een tijdperk waarin daadkracht belangrijk is.

De ruk naar extreemrechts lijkt ook een constante te zijn, het sterkst in voormalig Oost-Duitsland. Vijf jaar geleden ging Hans Wetzels er voor MO* al polshoogte nemen. ‘Het huidige rechtspopulisme komt niet uit de lucht gevallen. Het is een reactie op de perverse effecten van het neoliberalisme in de Europese Unie’, zei de Duitse filosofe Ulrike Guérot toen tegen hem.

We strompelen van de ene verkiezing naar de andere. Telkens komt extreemrechts een stap dichter bij de macht in twee grote EU-lidstaten, mede doordat de centrumpartijen de moed niet hebben om grote, historische correcties op het neoliberalisme door te voeren.

Veroordeelde president Le Pen?

Frankrijk gaat dezelfde weg op. Het voorbije decennium leek wel een uitstel van de executie die volgend voorjaar zou kunnen volgen.

Begin deze maand publiceerden vijf gezaghebbende peilingbureaus peilingen over de presidentsverkiezingen van 2027. Op dit moment komt niemand in de buurt van de extreemrechtse Marine Le Pen als mogelijke opvolger van president Macron.

Sinds 2017 moest een groot deel van het land al twee keer de adem inhouden. Le Pen eindigde telkens als tweede in de eerste ronde, op slechts enkele procentpunten van Macron.

We zijn nu tien jaar verder en Le Pen is er nog steeds. Vorig jaar werd ze veroordeeld in een zaak rond verduistering van EU-geld. Maar afgelopen zomer verkortte het Hof van Beroep haar effectieve periode van onverkiesbaarheid, waardoor ze tóch zal kunnen deelnemen aan de verkiezingen.

Wie neemt het nu tegen haar op?

De centrumkandidaten van president Macron maken in de meeste peilingen geen schijn van kans. In drie van de vijf peilingen haalt de socialistische Jean-Luc Mélenchon de tweede ronde, wat historisch zou zijn. Het zou de manifestatie zijn van hetzelfde scenario als Duitsland: het centrum loopt leeg richting links en rechts.

Volgens de peilers zou Le Pen de eerste ronde grandioos winnen. Dat zou sowieso al een primeur zijn. Volgens de huidige peilingen zou ze ook de tweede ronde winnen, waarschijnlijk tegen Mélenchon.

Dit zijn slechts peilingen, en Frankrijk heeft nog een half jaar. Maar we moeten ons afvragen: gaat het politieke centrum het ondenkbare kunnen doen, zich scharen achter Mélenchon, om Frankrijk te hoeden voor een extreemrechts bestuur?

Fascisme genormaliseerd

De vraag is groter dan verkiezingen. Democratische partijen, ons democratisch systeem in het algemeen, slagen er onvoldoende in burgers het gevoel te geven dat ze de grote problemen van onze tijd kunnen oplossen. Dat komt natuurlijk ook doordat die problemen de nationale democratieën overstijgen: veiligheid, oorlog, migratie, technologie, klimaat, economische schokken, sociaal afbraakbeleid, laten zich niet netjes binnen nationale grenzen oplossen.

‘Europa staat voor een existentiële keuze’, zei de Nederlandse schrijver Ilja Leonard Pfeijffer in april aan MO*. In zijn boek Absolute Democratie legt hij bloot hoe neoliberalisme, big tech en extreemrechts in de Europese Unie samenkomen.

Het gevaar is dat extreemrechtse partijen het gevoel van machteloosheid aangrijpen en controle beloven, maar tegelijk fascistische bestuursvormen en retoriek normaliseren.

In Duitsland is dat extra pijnlijk en traumatiserend voor een deel van de bevolking. AfD wil Duitsland aanzetten ‘om het naziverleden te vergeten’. Het is verbijsterend dat dezelfde sentimenten die Hitler in het interbellum – de jaren 1920 en 1930 – aanwakkerde, een eeuw later opnieuw worden opgeroepen.

Er is iets aan Duitsland dat wringt. Je ziet het in de opkomst van fascisten, eeuw na eeuw. Je ziet het nu in de tegenstrijdigheid tussen de harde veroordeling van Russische misdaden en de steun voor Israëlische misdaden, en in de inconsistente en hypocriete houding tegenover mensenrechten.

Tijdens de Bondsdagverkiezingen van vorig jaar verzamelde ik in Berlijn stemmen en inzichten over die tegenstrijdigheden. Ook MO*columnist en Duitsland-kenner Geert Van Istendael deelt hierover regelmatig zijn inzichten met de MO*-lezers. En drie jaar geleden schreef Ula Idzikowska over de toegenomen repressie in Duitsland tegen pro-Palestijnse acties.

Zelfingenomen slachtofferhouding

Een dag na de verkiezingen in Saksen-Anhalt gebeurde er 1200 kilometer zuidwaarts iets dat evenzeer tot nadenken stemt: de Bosnisch-Servische generaal Ratko Mladić kreeg een staatsbegrafenis in Belgrado.

Mladić was in 1995 de regisseur van de genocide tegen de moslimbevolking van Srebrenica, toen een stadje waar zowel Bosnische moslims als Bosnische Serviërs woonden. Hij was verantwoordelijk voor de bloedigste wreedheden in Europa sinds Hitler. Toch bezochten begin deze maand ongeveer 16.000 Serviërs zijn kist in Belgrado.

Dat AfD zo populair is en dat Mladić door veel Serviërs nog altijd als een held wordt beschouwd, moet alle alarmbellen doen afgaan. Zowel AfD als de huidige leiders van de Bosnische Serviërs wakkeren rancuneuze sentimenten aan. Ze gaan door met de ontmenselijking van hele bevolkingsgroepen, overtuigen Duitsers en Serviërs om hun schaamte over misdaden uit het verleden af te werpen en vervangen een houding van verzoening door een verongelijkte, zelfingenomen slachtofferhouding.

Ook in Vlaanderen en Nederland wakkeren extreemrechtse én centrumrechtse partijen de zogenaamde cultuurstrijd aan. Wie als lid van een bevolkingsgroep zichtbaar en emanciperend zijn plaats opeist, krijgt een stortvloed aan retorische aanvallen over zich heen.

In plaats van een sociaal-economisch beleid te voeren in het belang van grote delen van de bevolking die naar de radicalere kanten van links en rechts trekken, springt het centrum mee op de kar van de cultuurstrijd.

In de media laait vrijwel wekelijks een nieuw brandje op, aangewakkerd door politici en “opiniemakers” die de verontwaardiging verder aanjagen. Intussen worden ideeën over “remigratie” van mensen met een migratieachtergrond steeds meer salonfähig. En telkens opnieuw wordt ons voorgehouden dat wij de slachtoffers zijn, dat we ons moeten “verdedigen” tegen groepen die als zondebok voor maatschappelijke problemen worden aangewezen.

De geschiedenis heeft ons al meermaals getoond waartoe gewone mensen in staat zijn wanneer haat in een politiek klimaat wordt gecultiveerd. Ik sprak daarover met de wereldvermaarde Poolse Holocaust-expert Jan Tomasz Gross, die niet hoopvol was. Daarom blijft het zinvol om ons te verzetten tegen de vijandbeelden die van “de anderen” worden gecreëerd: van Rusland en Oekraïne tot Israël en Palestina, en tegen de toenemende vijandbeelden binnen Europa zelf.

Anders komen ook wij binnenkort in een situatie terecht waarin moedige keuzes nodig zullen zijn om simpelweg mens te blijven.