De menselijke tol achter de ebolacijfers in Congo

Perfecte storm

‘De bevolking leeft hier in armoede en onveiligheid, het is elke dag vechten om te overleven. De epidemie maakt dat harde bestaan nog zwaarder. Voor velen is het moeilijk om de preventiemaatregelen te aanvaarden’, zegt Alex Bonane Murutsi aan de telefoon vanuit Bunia. De Congolese arts werkt in het ebolacentrum in de grootste stad van de woelige provincie Ituri in Oost-Congo.

Hij zag sommige families zich verzetten tegen veilige begrafenissen, en mensen die besmet zijn geweest uitgesloten of bespot worden. ‘Aanvankelijk werd er volgens mij onvoldoende gecommuniceerd, waardoor de bevolking niet altijd begreep waarom een bepaalde maatregel nodig was’, legt hij uit.

Dat leidt soms tot geweld. Een collega van dr. Bonane Murutsi werkte in een medische buitenpost op het platteland, waar een patiënt met bloedingen werd binnengebracht. Toen de arts zijn vermoeden van ebola uitsprak, werden de begeleiders woedend. Ze beweerden dat er in hun dorp geen ebola bestond en beschuldigden het zorgpersoneel ervan de ziekte binnen te brengen. De dokter werd hardhandig aangepakt en moest vluchten.

Maar hij benadrukt dat dit niet overal gebeurt. In Bunia is het vertrouwen groter omdat lokale zorgverleners de bevolking informeren. ‘Mensen kennen ons, en we nemen de tijd om uit te leggen waarom bepaalde maatregelen nodig zijn. Je wint hun vertrouwen niet door alleen maar instructies te geven, je moet het gesprek aangaan’, aldus dr. Bonane Murutsi.

De aanwezigheid van gewapende milities speelt nog een grotere rol. Buiten de grote steden zijn er veel no-gozones, waar zieken niet getest of behandeld kunnen worden. Contactopsporing is een cruciale pijler van ebolabestrijding. Van elk nieuw bevestigd geval moet in principe onmiddellijk iedereen die ermee in contact is gekomen opgespoord worden. De huidige veiligheidssituatie laat dat echter niet toe, dus duikt het virus steeds op nieuwe plekken op. Dat er miljoenen mensen op de vlucht zijn in Oost-Congo werkt de verspreiding verder in de hand.

‘Toen ik er werkte, konden we maar een fractie van de patiënten aan bekende besmettingshaarden linken’, vertelt dr. Emily Vandamme in een Gentse koffiebar, waar we haar spreken na haar terugkomst. ‘Dan weet je dat er besmettingshaarden zijn die je niet in kaart hebt gebracht, wat logisch is als hele gebieden onbereikbaar zijn.’

Het zwakke gezondheidssysteem in de DRC maakt de crisis compleet. Omdat de eerste symptomen op malaria of tyfus lijken, werden ebolabesmettingen in onderbemande en slecht uitgeruste gezondheidscentra vaak te laat herkend. Het virus kon maandenlang onopgemerkt circuleren. Nadat de uitbraak in mei officieel werd vastgesteld, duurde het nog maanden voor de testcapaciteit op peil was.

Zo gruwelijk het ziekteverloop is voor wie besmet raakt, zo slopend is de strijd tegen ebola voor zorgverleners.

Patiënten moeten vaak uren over moeilijk begaanbare wegen reizen om een behandelcentrum te bereiken. Omgekeerd raken medicijnen en materiaal nauwelijks in de juiste omstandigheden in de dorpen. Daarbovenop worden artsen en verpleegkundigen geregeld maandenlang niet betaald, wat zelfs tijdens deze epidemie leidde tot stakingen en artsen die in privéziekenhuizen gaan werken.

Internationale donoren schroefden de voorbije jaren hun steun sterk terug. Vorig jaar was het humanitaire noodhulpplan van de Verenigde Naties voor Congo amper voor een kwart gefinancierd.

Jeremy Konyndy, die in 2014 de Amerikaanse respons op de ebola-uitbraak in de DRC leidde en nu topman is van Refugees International, wijst in een opiniestuk voor Zeteo op de rol van de ontmanteling van USAID bij de laattijdige detectie. Het Amerikaans ontwikkelingsagentschap stond in voor de snelle respons- en detectie-eenheden, de zogenaamde DART-teams. Door hun afwezigheid werkte het waarschuwingssysteem niet meer en kon het virus van februari tot mei ongemerkt rondgaan in de gemeenschap. Het droeg volgens hem ook bij tot tekorten aan beschermingsmateriaal en logistieke capaciteit om labmonsters te analyseren en tests uit te voeren.

Epidemioloog Alain Casseus, hoofd van de toonaangevende hulporganisatie Partners In Health, stelt in een essay dat de sluiting van USAID extra hard aankwam omdat donors, zoals het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk en Canada, tegelijkertijd hun budgetten verlaagden. Bovendien schroefden andere Europese landen hun hulp eveneens terug, zodat niemand dat gat kon opvullen. Volgens hem staan het Congolese ministerie van Gezondheid en het Afrikaanse agentschap Africa CDC (Africa Centres for Disease Control and Prevention) er nu grotendeels alleen voor om deze complexe uitbraak te bestrijden met veel minder middelen en materiaal.

In het behandelcentrum in Bunia legde het zorgpersoneel op een bepaald moment ook het werk neer. ‘Dat personeel neemt enorme risico’s om mensen te helpen en moet tegelijk een gezin onderhouden. Dat ze dan moeten vechten om hun loon te krijgen, is bijzonder moeilijk te aanvaarden’, vindt Vandamme.

Wanneer ebola hard toeslaat in zo’n fragiel systeem, komt ook de gewone zorg onder druk te staan. Mensen mijden ziekenhuizen uit angst voor besmetting, waardoor ze noodzakelijke controles of vaccinaties missen. Een hoogzwangere vrouw die voordien plichtbewust op prenatale consultatie ging, was daarmee gestopt toen de uitbraak begon. Toen ze hevig begon te braken en zware hoofdpijn kreeg, belandde ze op de spoeddienst.

‘Omdat die symptomen ook op ebola kunnen wijzen, wou het ziekenhuis haar niet behandelen voor ze door ons virusvrij verklaard was’, vertelt Vandamme. De test kwam snel negatief terug en de vrouw kon op tijd opgenomen worden. Ze bleek zwangerschapsvergiftiging te hebben, een levensbedreigende complicatie die onmiddellijke interventie vereist. ‘Dat had evengoed fout kunnen aflopen. Hoeveel mensen op die manier indirect overlijden weten we niet, maar die impact moet enorm zijn.’

Onderzoek toont aan dat bij epidemieën in zwakke zorgsystemen vaak evenveel mensen sterven aan behandelbare aandoeningen – zoals malaria of blindedarmontsteking – als aan het virus zelf.

Van arts tot patiënt

Ebola ontneemt iemands waardigheid. De eerste symptomen zijn aanhoudend braken of hevige diarree, vaak in combinatie met hoge koorts en zware vermoeidheid. Patiënten drogen in sneltempo uit en moeten op anderen rekenen om hen te wassen. Ondertussen richt het virus in het lichaam een ware ravage aan. Het breekt de binnenlaag van bloedvaten af en ontregelt de bloedstolling. Hierdoor worden de vaten poreus en gaan ze lekken, wat inwendige bloedingen kan veroorzaken. In een vergevorderd stadium bloeden patiënten uit hun oogballen, in de maag of hebben ze bloed in de urine.

De combinatie van zwaar vochtverlies, weefselschade en zuurstoftekort leidt uiteindelijk tot orgaanfalen en mogelijk de dood.

Alex Murutsi weet dat als geen ander. Niet enkel omdat hij geneeskunde studeerde, maar omdat hij zelf bijna in de statistieken belandde. De Congolese arts raakte besmet tijdens een spoedkeizersnede, toen hij werkzaam was in een privéziekenhuis elders in de provincie Ituri. De zwangere vrouw was binnengebracht met ernstige complicaties, hevig bloedend en brakend. Tijdens de operatie kwam hij in aanraking met haar bloed en vruchtwater, zonder te weten dat ze besmet was met de Bundibugyo-variant. Dat werd pas dagen later duidelijk.

Een collega die hem tijdens de ingreep assisteerde, overleed twee weken erna. Zelf belandde hij in het behandelcentrum in Bunia, waar hij achttien dagen lang voor zijn leven vocht. ‘Het was zonder twijfel de zwaarste periode uit mijn leven’, vertelt hij. Vier dagen had hij extra zuurstof nodig, zeven dagen kampte hij met ernstige bloedingen. ‘Ik bloedde uit mijn ogen, hoestte bloed op en er zat bloed in mijn urine. Ik had voortdurend diarree en braakneigingen. Mijn vitale parameters gingen achteruit en ik voelde dat mijn toestand steeds ernstiger werd.’

Zijn medische kennis was op dat moment meer een vloek dan een zegen. Als arts was hij doordrongen van het besef dat zijn ziekte snel de onomkeerbare fase naderde. ‘Ik wenste dat ik geen geneeskunde had gestudeerd, want ik wist donders goed dat mijn overlevingskansen op dat moment heel klein waren. Plots stond ik niet meer aan het ziekbed, maar was ik zelf patiënt. Alleen kon ik precies volgen hoe mijn lichaam aftakelde. Even verloor ik alle hoop’, zegt hij bedeesd, alsof hij zich schaamt voor die gedachte.

Toen kwam het keerpunt. ‘Ik was arts geworden om anderen te helpen. Waarom zou ik die opdracht opgeven nu mensen mij het hardst nodig hadden?’, dacht hij. Voor zover zijn toestand het toeliet, begon hij medepatiënten advies te geven. Hij legde hen uit waarom ze moesten eten en drinken, ook als hun lichaam dat weigerde. Wie de isolatietent mocht verlaten gaf hij revalidatietips. Hij putte kracht uit het feit dat hij nog iets kon betekenen voor zijn gemeenschap. ‘Het gaf mij een reden om vol te houden’, zegt hij stellig.

Na zijn herstel zegde hij zijn goedbetaalde job in de privékliniek op en ging aan de slag in het behandelcentrum waar hij de dood in de ogen gekeken had. ‘Ik denk dat de ziekte mij gekozen heeft’, vertelt Murutsi. Zijn ervaring maakte van hem een betere geneesheer. ‘Ik begrijp mijn patiënten op een manier die ik vroeger niet kon’, gaat hij verder. Als iemand boos reageert of niet wil eten begrijpt hij hoe dat voelt. Hij kan ook aan zijn collega’s uitleggen waarom een patiënt op een bepaalde manier reageert en hoe ze dat kunnen aanpakken. ‘Het heeft mijn manier van zorgen veranderd. Ik heb meer geduld en meer begrip. Door wat ik meemaakte heb ik een bijzondere band met mijn patiënten gekregen.’

Gezichtsloze wezens

Zorgverleners in Elikya, zoals het behandelcentrum heet, worden elke dag geconfronteerd met menselijk leed. De mentale tol is zwaar. De dikke beschermingspakken die ze in de isolatietenten moeten dragen, drijven hen fysiek tot het uiterste.

Het ebolavirus verspreidt zich niet via de lucht, maar via lichaamssappen. Daarom dragen artsen en verpleegkundigen in de rode zone, waar besmette patiënten liggen, zware waterafstotende pakken die het hele lichaam bedekken, FFP2-maskers, veiligheidsbrillen en minstens twee paar rubberen handschoenen.

Dr. Vandamme beschrijft hoe de hitte onmiddellijk na het aantrekken ondraaglijk wordt en na enkele minuten haar veiligheidsbril beslaat. Door de dikke handschoenen heeft ze nauwelijks tastgevoel, terwijl ze infusen moet steken en navelstrengen moet doorknippen.

‘Je moet voortdurend je energie sparen of je verliest je concentratievermogen. Je valt terug op je ervaring en op vaste routines’, vertelt de spoedarts. In die omstandigheden mogen artsen maximaal anderhalf uur binnenblijven. Daarna is hun masker verzadigd, wat het virus een mogelijkheid geeft om binnen te dringen.

‘Vaak wil je nog een noodsituatie oplossen, maar kan je niet meer helder denken en ben je niet langer volledig beschermd. Dan moet je voor je eigen veiligheid kiezen. Dat is moeilijk, zeker wanneer er te weinig personeel is om je af te lossen’, legt ze uit. ‘In dat ene uur maak je dingen mee die je in een andere werkomgeving vaak in een maand niet ziet.’

Tijd voor een geruststellend woord of een knuffel is er amper. Voor doodsbange ebolapatiënten lijken de hulpverleners wel gezichtsloze wezens in gele ruimtepakken, die snel weer verdwijnen. Die emotionele afstand vond Vandamme het zwaarst aan haar missie. 'Normaal probeer ik wat langer bij iemand te blijven, een hand vast te houden of even over iets anders te praten. Nu moest alles zo efficiënt mogelijk gebeuren.’

Van zieke tot zorgverlener

De isolatie weegt zwaar op de patiënten, vooral op de kinderen. Maar elikya betekent “hoop” in het Lingala. ‘We kregen kinderen binnen die helemaal alleen waren. Soms hadden ze vrijwel hun hele familie verloren’, vertelt Alex Murutsi. ‘Daarom hebben we een systeem opgezet waarbij mensen die ebola hebben overleefd, andere patiënten ondersteunen.’

Overlevers hebben antistoffen tegen het virus opgebouwd en zijn immuun tegen herbesmetting. Als zogenaamde gardes-malades keren sommigen vrijwillig terug naar de besmette zone. Als surrogaatouders troosten en verzorgen ze wees geworden kinderen, wassen ze patiënten die dat zelf niet meer kunnen, of slaan gewoon een babbeltje en houden de sfeer erin. Ze geven patiënten de menselijke warmte die het overbelaste zorgpersoneel niet kan bieden.

‘In de pediatrische tent zijn ze van levensbelang’, zegt de arts. ‘Het is een manier om patiënten die anders helemaal alleen zouden zijn, toch nabijheid en praktische zorg te bieden.’ Het is een medische innovatie die tijdens deze uitbraak voor het eerst werd ingevoerd, en volgens Alex voorlopig uniek voor Congo is.

Hilde De Clerck van het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen doet in Oost-Congo koortsachtig onderzoek naar geneesmiddelen tegen de Bundibugyo-variant. De veterane in de strijd tegen ebola stond al meermaals in de frontlinie. Als clinicus en epidemioloog bekampt ze al bijna twintig jaar het virus.

Volgens haar is het systeem van de gardes-malades een sprekend voorbeeld van het belang van de lokale gemeenschap bij het bestrijden van een ebola-epidemie.

‘We weten al heel lang dat je een ebola-epidemie niet met één maatregel onder controle krijgt’, vertelt ze aan de telefoon vanuit Bunia. ‘Natuurlijk is patiëntenzorg en wetenschappelijk onderzoek nodig, maar het is slechts een deel van het verhaal. Contactopsporing, surveillance en de lokale gemeenschap informeren en versterken zijn even cruciale pijlers.’

Om contacten snel op te sporen en mensen met symptomen tijdig te herkennen, heb je lokale medewerkers nodig, legt De Clerck uit. Zij gaan naar de dorpen, spreken de bewoners aan in hun taal, brengen sociale netwerken in kaart en volgen risicocontacten op.

‘Dat gemeenschapswerk draait nu op een veel te laag pitje’, aldus de epidemioloog. ‘Het voorbeeld van de gardes-malades is alvast hoopgevend. Ik zie de voorbije weken ook een verschuiving bij het Congolese ministerie van Volksgezondheid, dat meer mensen inzet op surveillance.’

De Clerck vindt dat Congo de leiding moet nemen in de bestrijding van deze epidemie, met Europese steun in de vorm van kennis en ervaren teams. ‘De besparingen van Europese donors en het wegvallen van USAID hebben wel een effect gehad, maar met geld alleen los je het tekort aan ervaren mensen en goed georganiseerde teams niet op.’

Dokter Alex Murutsi hoopt vooral op meer aandacht voor deze onderbelichte crises in Oost-Congo. ‘Dit dreigt ondergesneeuwd te worden, maar de ziekte is nog niet verdwenen. We mogen onze inspanningen niet terugschroeven. En we moeten vooral blijven praten met de mensen voor wie we dit doen. Zonder hun vertrouwen en steun kunnen we deze strijd niet winnen.’